Vì sao Việt Nam có những hang động lớn nhất thế giới?

Tóm tắt nhanh

• Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới năm 2003 (giá trị địa chất, địa mạo) và lần thứ hai năm 2015 (đa dạng sinh học và hệ sinh thái).
• Từ 1/7/2025, vùng di sản thuộc tỉnh Quảng Trị mới (gồm Quảng Bình và Quảng Trị cũ); thị trấn Phong Nha cũ nay là xã Phong Nha.
• Hang lớn hình thành nhờ ba yếu tố: khối đá vôi rất cổ, lượng mưa lớn và sông ngầm làm việc qua hàng triệu năm.
• Sơn Đoòng chỉ là một phần của hệ thống; vẫn còn hang mới được công bố sau các đợt khảo sát.

Khi Sơn Đoòng được công bố là hang động tự nhiên lớn nhất thế giới, câu hỏi phổ biến là: lớn đến đâu? Câu hỏi thú vị hơn lại ít được hỏi: vì sao lại ở đây? Vì sao một dải núi đá vôi ở miền Trung Việt Nam lại có những khoảng rỗng khổng lồ như vậy?

Công thức của một hang khổng lồ

1. Đá vôi cổ và dày: khối núi đá vôi Kẻ Bàng là một trong những vùng karst cổ của châu Á; nhiều tài liệu nêu lịch sử hình thành khoảng 400 triệu năm. Đá càng cổ và càng dày, nước càng có nhiều thời gian để khoét sâu.
2. Nước mưa có tính axit nhẹ: nước mưa hấp thụ khí CO₂ trong không khí và đất, trở thành axit yếu, hòa tan đá vôi từng chút một qua các khe nứt.
3. Sông ngầm: khi các khe nứt mở rộng, sông suối chui vào lòng núi. Dòng chảy mạnh vào mùa mưa mang theo cát đá, mài rộng lòng hang như một chiếc máy khoan chậm.
4. Đứt gãy và sụp trần: ở những chỗ đá yếu, trần hang sụp xuống, mở ra các hố lớn. Ánh sáng lọt vào, cây mọc lên, tạo nên những khu rừng bên trong lòng hang.

Cả bốn yếu tố cùng có mặt ở Phong Nha – Kẻ Bàng: núi đá vôi rộng, khí hậu nhiệt đới mưa nhiều, mạng lưới sông suối dày. Kết quả là một trong những hệ thống hang động ấn tượng nhất thế giới.

Ba hang tiêu biểu, ba kiểu hang

Động Phong Nha: hang sông

Đây là hang nổi tiếng lâu đời nhất, có dòng sông ngầm chảy ra cửa hang. Du khách thường vào bằng thuyền. Một số nguồn ghi nhận chiều dài khảo sát của động khoảng 44,5 km, phần lớn không mở cho khách.

Hang Én: hang của chim

Hang Én có những cửa hang và khoang rất lớn, là nơi trú của đàn chim én. Dòng suối chảy qua Hang Én tiếp tục hợp với các dòng khác trước khi đổ vào khu vực Sơn Đoòng, cho thấy các hang không tách rời mà nối với nhau bằng nước.

Sơn Đoòng: hang khổng lồ

• Phát hiện: người dân địa phương Hồ Khanh tìm thấy cửa hang khoảng năm 1990; năm 2009, đoàn thám hiểm của Hiệp hội Nghiên cứu Hang động Anh (BCRA) do Howard và Deb Limbert dẫn đầu khảo sát và công bố.
• Kích thước: có đoạn cao khoảng 200 m, rộng khoảng 150 m; Guinness ghi nhận chiều dài ít nhất 6,5 km.
• Bên trong: có những khu rừng mọc dưới các hố sụt trần và một bức tường canxit lớn mà đoàn thám hiểm đặt tên là Vạn Lý Trường Thành Việt Nam.

Không chỉ là hang: giá trị kép của di sản

Năm 2003, UNESCO ghi danh Phong Nha – Kẻ Bàng vì giá trị địa chất, địa mạo, tức lịch sử Trái Đất được ghi lại trong đá. Năm 2015, di sản được mở rộng và công nhận thêm hai tiêu chí về quá trình sinh thái và đa dạng sinh học. Rừng trên núi đá vôi ở đây là nơi sống của nhiều loài linh trưởng và động thực vật quý hiếm.

Nói cách khác, Phong Nha – Kẻ Bàng quý ở cả hai tầng: thế giới ngầm trong lòng núi và hệ sinh thái rừng trên mặt núi.

Bạn có biết? Bên trong Sơn Đoòng có những đoạn trần hang đã sụp, để ánh sáng chiếu xuống và nuôi dưỡng cả những khu rừng riêng ngay trong lòng hang. Đoàn thám hiểm năm 2009 ước tính thể tích hang khoảng 38,5 triệu m³.

Từ điển nhỏ để đọc một hang động

Biết vài thuật ngữ, bạn sẽ nhìn hang động như một cuốn sách địa chất chứ không chỉ là khung cảnh đẹp.

• Karst: dạng địa hình hình thành khi nước hòa tan đá vôi, tạo ra núi đá dựng đứng, hang, sông ngầm và hố sụt.
• Thạch nhũ: khối đá rủ xuống từ trần hang, hình thành từ những giọt nước mang canxi đọng lại qua hàng nghìn năm.
• Măng đá: khối đá mọc lên từ nền hang, nơi giọt nước rơi xuống. Khi thạch nhũ và măng đá gặp nhau, chúng tạo thành cột đá.
• Hố sụt (doline): chỗ trần hang sụp, mở ra ánh sáng; đây là nơi rừng trong hang có thể mọc lên.
• Sông ngầm: dòng chảy trong lòng núi, chính là công cụ đào hang chủ yếu.
• Ngọc động: những viên canxit tròn hình thành trong các vũng nước nhỏ, được nước nhỏ giọt lăn tròn qua thời gian dài.

Đi thế nào cho đúng

• Hang dễ tiếp cận: động Phong Nha, động Thiên Đường phù hợp với hầu hết du khách.
• Hang thám hiểm: Hang Én, Sơn Đoòng và nhiều hang khác chỉ đi theo tour được cấp phép, cần thể lực tốt và đặt trước rất lâu.
• Thời điểm: các tour thám hiểm thường tạm dừng trong mùa mưa lũ, khoảng từ tháng 9; hãy kiểm tra lịch chính thức.
• Nguyên tắc: không chạm vào thạch nhũ, không để lại rác, đi đúng lối.

Điều đáng nhớ

Hang khổng lồ không xuất hiện ngẫu nhiên. Chúng là sản phẩm của đá vôi rất cổ, mưa nhiệt đới và những dòng sông kiên nhẫn chảy trong bóng tối hàng triệu năm. Sơn Đoòng nổi tiếng, nhưng câu chuyện thật sự nằm ở cả hệ thống, nơi các hang nối với nhau bằng nước.

Và câu chuyện ấy chưa kết thúc: các đợt khảo sát vẫn tiếp tục tìm thấy hang mới trong vùng di sản.