Luật việt vị và VAR giải thích dễ hiểu

Tóm tắt nhanh

• Đứng ở vị trí việt vị chưa phải là phạm lỗi; chỉ bị thổi khi cầu thủ tham gia vào tình huống.
• Mốc tính việt vị là cầu thủ phòng ngự áp chót, thường là hậu vệ cuối cùng vì thủ môn đã tính là một người.
• Tay và cánh tay không được tính khi xét việt vị; đứng ngang hàng là không việt vị.
• VAR chỉ can thiệp vào bốn loại tình huống: bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp và nhầm người.

Việt vị là gì, nói trong một câu

Luật việt vị là Điều 11 trong Luật bóng đá do IFAB (Hội đồng Luật bóng đá quốc tế) ban hành. Nói gọn: tại thời điểm đồng đội chuyền bóng, nếu bạn ở phần sân đối phương và gần cầu môn đối phương hơn cả bóng lẫn cầu thủ phòng ngự áp chót, bạn đang ở vị trí việt vị.

Có ba điểm nhiều người hay nhầm. Thứ nhất, thời điểm xét là lúc bóng rời chân người chuyền, không phải lúc người nhận chạm bóng. Thứ hai, mốc so sánh là cầu thủ áp chót, tức người thứ hai tính từ đường biên ngang, và thủ môn được tính như một cầu thủ phòng ngự. Thứ ba, ở phần sân nhà thì không bao giờ việt vị.

Bộ phận nào được tính?

Chỉ những bộ phận có thể ghi bàn hợp lệ mới được tính: đầu, thân, chân. Tay và cánh tay không tính, kể cả với thủ môn. Vì thế mới có những pha bàn thắng bị hủy chỉ vì mũi giày hay vai của tiền đạo nhô lên trước vài centimet. Nếu đứng ngang hàng với cầu thủ phòng ngự áp chót, bạn không việt vị.

Ở vị trí việt vị chưa chắc đã phạm lỗi

Luật nói rõ: chỉ ở vị trí việt vị thôi thì không phải là một lỗi. Trọng tài chỉ thổi phạt khi cầu thủ đó tham gia vào tình huống, theo một trong ba cách:

1. Can thiệp vào lối chơi: chạm hoặc chơi bóng do đồng đội chuyền tới.
2. Can thiệp vào đối phương: che tầm nhìn thủ môn, tranh chấp bóng, hoặc có hành động rõ ràng ảnh hưởng đến khả năng chơi bóng của đối phương.
3. Hưởng lợi từ vị trí đó: nhận bóng bật ra từ cột dọc, xà ngang, trọng tài hoặc từ một pha cứu thua của đối phương.

Ngược lại, nếu bóng đến từ một pha chơi bóng có chủ ý của đối phương (trừ pha cứu thua), cầu thủ đang ở vị trí việt vị không bị coi là hưởng lợi. Ngoài ra, nhận bóng trực tiếp từ quả phát bóng lên, quả ném biên hoặc quả phạt góc thì không có việt vị. Khi phạm lỗi việt vị, đội kia được hưởng quả phạt gián tiếp tại nơi xảy ra lỗi.

Bạn có biết? Vì tay không được tính, một tiền đạo có thể vươn cả cánh tay qua hậu vệ cuối mà vẫn hợp lệ, nhưng chỉ cần đầu gối nhô ra là có thể bị bắt việt vị.

VAR làm gì và không làm gì

VAR (Video Assistant Referee, trợ lý trọng tài video) là một tổ trọng tài ngồi trong phòng điều khiển, xem lại hình ảnh từ nhiều góc máy. Nguyên tắc cốt lõi của IFAB là can thiệp tối thiểu, lợi ích tối đa: VAR chỉ vào cuộc khi có sai sót rõ ràng, hiển nhiên, hoặc khi bỏ sót một sự cố nghiêm trọng.

Bốn loại tình huống VAR được phép xem xét:

• Bàn thắng: có việt vị, phạm lỗi hay bóng chạm tay trong quá trình dẫn đến bàn thắng hay không.
• Phạt đền: có hay không có quả phạt đền.
• Thẻ đỏ trực tiếp: không áp dụng cho thẻ vàng thứ hai.
• Nhầm người: trọng tài phạt thẻ nhầm cầu thủ.

Quyết định cuối cùng luôn thuộc về trọng tài chính. Với tình huống mang tính sự thật như việt vị hay vị trí phạm lỗi trong hay ngoài vòng cấm, trọng tài có thể nghe VAR và sửa quyết định ngay. Với tình huống cần đánh giá mức độ, như một pha va chạm có đáng phạt đền hay không, trọng tài thường ra màn hình bên đường biên để tự xem lại.

Từ World Cup đến V.League

VAR được dùng lần đầu tại vòng chung kết World Cup năm 2018 ở Nga. Đến World Cup 2022 tại Qatar, FIFA áp dụng thêm công nghệ việt vị bán tự động: camera chuyên dụng theo dõi nhiều điểm trên cơ thể cầu thủ và cảm biến trong quả bóng ghi nhận chính xác thời điểm chuyền, giúp dựng đường việt vị nhanh hơn.

Người hâm mộ Việt Nam nhớ VAR qua tứ kết Asian Cup 2019, khi Nhật Bản được hưởng phạt đền sau khi trọng tài xem lại. Ở trong nước, VAR được đưa vào một số trận V.League từ mùa 2023 và mở rộng dần, đi kèm việc đào tạo trọng tài và lắp đặt hạ tầng ở các sân.

VAR không làm bóng đá hết tranh cãi, vì nhiều tình huống vẫn cần sự đánh giá của con người. Nhưng nó giảm đáng kể những sai sót lớn có thể quyết định cả một trận đấu.

Điều đáng nhớ

• Xét việt vị tại thời điểm chuyền, so với cầu thủ phòng ngự áp chót, không tính tay.
• Ở vị trí việt vị nhưng không tham gia tình huống thì không bị thổi.
• Không có việt vị từ phát bóng lên, ném biên, phạt góc.
• VAR chỉ xem bốn loại tình huống và trọng tài chính luôn quyết định cuối cùng.