Đá cầu, kéo co, vật, đua thuyền: luật chơi của thể thao dân gian Việt

Tóm tắt nhanh

• Thể thao dân gian Việt Nam gắn chặt với lễ hội làng và lịch nông nghiệp, không chỉ là trò chơi giải trí.
• Đá cầu đã trở thành môn thi đấu quốc tế, có mặt ở SEA Games từ năm 2003 và có giải vô địch thế giới riêng.
• Kéo co là di sản đa quốc gia duy nhất của Việt Nam được UNESCO ghi danh (2015), cùng Campuchia, Hàn Quốc và Philippines.
• Vật và đua thuyền vẫn sống trong lễ hội, với luật chơi đơn giản nhưng giàu ý nghĩa.

Vì sao thể thao dân gian khác thể thao hiện đại

Bóng đá hay điền kinh được sinh ra để thi đấu. Thể thao dân gian Việt Nam thì thường được sinh ra để cầu mong: cầu mưa thuận gió hòa, cầu mùa màng, cầu làng yên ổn.

Vì thế, nhiều môn chỉ diễn ra vào đúng dịp lễ hội, có nghi thức mở đầu và kết thúc, và thắng thua đôi khi mang tính tượng trưng hơn là thành tích. Hiểu điều này giúp ta đọc đúng luật chơi của từng môn.

Đá cầu: từ sân đình đến giải thế giới

Đá cầu dùng một quả cầu nhỏ có cắm lông, người chơi dùng chân và các bộ phận khác trừ tay để giữ cầu không chạm đất.

Luật cơ bản trong thi đấu:

• Sân chia đôi bằng lưới, tương tự cầu lông nhưng nhỏ hơn.
• Có nội dung đơn, đôi và đội; mỗi bên được chạm cầu một số lần giới hạn trước khi đưa sang sân đối phương.
• Không được dùng tay; cầu chạm đất ở sân bên nào thì bên kia ghi điểm.

Đá cầu được đưa vào chương trình SEA Games từ kỳ 22 năm 2003, khi Việt Nam đăng cai. Ở cấp thế giới, Việt Nam luôn nằm trong nhóm mạnh nhất; tại giải vô địch thế giới lần thứ 10 tổ chức ở Pháp năm 2019, đội Việt Nam vào tất cả các trận chung kết và giành ngôi nhất toàn đoàn.

Kéo co: một di sản, bốn quốc gia

Kéo co tưởng là trò chơi đơn giản nhất: hai đội, một sợi dây, một vạch giữa. Nhưng ở nhiều làng Việt, nó là nghi lễ cầu mùa, và kết quả thắng thua được xem như điềm báo cho năm mới.

Tháng 12 năm 2015, UNESCO ghi danh Nghi lễ và trò chơi kéo co vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ do bốn nước Campuchia, Hàn Quốc, Philippines và Việt Nam cùng đệ trình. Ở Việt Nam, các cộng đồng kéo co tiêu biểu nằm ở Hà Nội, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc và Lào Cai.

Có những biến thể rất lạ mắt, như kéo co ngồi: người chơi ngồi bệt xuống đất, chân chống vào nhau, kéo một cây tre thay vì dây thừng. Sức mạnh lúc này nằm ở sự phối hợp nhịp nhàng của cả đội hơn là ở từng cá nhân.

Vật và đua thuyền: sức mạnh của làng

Vật dân tộc diễn ra trên một sới đất tròn, thường vào dịp đầu xuân. Luật thắng thua dễ hiểu: đô vật nào bị vật ngã ngửa, lưng chạm đất, là thua. Dân gian gọi gọn là “lấm lưng trắng bụng”. Trước khi vào trận, các đô vật thường làm động tác chào theo nghi thức, vừa để tỏ lòng kính trọng vừa để khởi động.

Đua thuyền truyền thống phổ biến ở vùng sông nước, từ Bắc vào Nam. Mỗi thuyền có nhiều tay chèo ngồi thành hàng, một người giữ nhịp bằng trống hoặc chiêng, một người lái ở đuôi. Thuyền về đích trước thắng, nhưng chiến thắng thật sự thuộc về sự đồng đều: chỉ cần vài nhịp chèo lệch, thuyền sẽ chậm hẳn lại.

Ở nhiều nơi, thuyền đua được trang trí hình rồng và chỉ hạ thủy vào dịp lễ hội, phần còn lại của năm được cất giữ cẩn thận trong đình làng.

Những trò chơi khác vẫn còn sống

Ngoài bốn môn kể trên, lễ hội Việt Nam còn lưu giữ nhiều trò chơi vận động khác, mỗi trò có một kiểu kỹ năng riêng:

• Đánh đu: hai người đứng trên một bàn đu tre, nhún nhịp nhàng để đẩy đu lên cao. Cần thăng bằng và sự ăn ý.
• Ném còn: phổ biến ở vùng núi phía Bắc, người chơi ném quả còn có tua vải qua một vòng tròn treo trên cột cao.
• Bịt mắt bắt dê, nhảy bao bố, cướp cờ: những trò dành cho trẻ em, thường thấy trong ngày hội trường học và Tết Trung thu.

Nhiều trò trong số này đang được các trường học và khu du lịch phục dựng, như một cách để trẻ em thành phố làm quen với tuổi thơ của ông bà.

Bạn có biết? Nghi lễ và trò chơi kéo co là di sản đa quốc gia duy nhất của Việt Nam được UNESCO ghi danh tính đến nay, chung hồ sơ với Campuchia, Hàn Quốc và Philippines từ năm 2015.

Điều đáng nhớ

Thể thao dân gian Việt Nam là cửa sổ nhìn vào đời sống làng xã: nơi sức mạnh tập thể quan trọng hơn ngôi sao cá nhân, và trò chơi luôn mang theo một lời cầu mong.

Một số môn như đá cầu đã bước ra sân chơi quốc tế, một số như kéo co được thế giới công nhận là di sản. Nhưng muốn cảm nhận trọn vẹn, cách tốt nhất vẫn là đến một lễ hội làng vào mùa xuân và đứng giữa đám đông cổ vũ.