Áo dài: ba trăm năm cho một tà áo

Sáng thứ Hai ở nhiều trường cấp ba miền Trung và miền Nam, cổng trường như một dòng sông trắng. Các nữ sinh đạp xe trong tà áo dài, tay giữ vạt áo cho khỏi vướng bánh xe. Đó là hình ảnh mà nhiều du khách nước ngoài chụp lại đầu tiên khi đến Việt Nam.

Ít ai nghĩ rằng chiếc áo được coi là biểu tượng của phụ nữ Việt ấy, ở dáng như ngày nay, mới có chưa đầy một trăm năm.

Từ một sắc lệnh của chúa Nguyễn

Trước thế kỷ XVIII, phụ nữ Việt phổ biến mặc váy và áo giao lĩnh, áo tứ thân. Năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khoát ở Đàng Trong ra lệnh thay đổi y phục, yêu cầu người dân mặc áo kín, có khuy cài và mặc quần thay cho váy. Ông muốn tạo cho vùng đất mới một bản sắc riêng, khác với Đàng Ngoài của chúa Trịnh.

Chiếc áo năm thân ra đời từ đó: rộng, thẳng, cổ đứng, cài khuy bên phải, mặc cùng quần. Nó chưa ôm sát người như áo dài bây giờ, nhưng đã có “bộ khung” cơ bản.

Cuộc cách tân của họa sĩ Cát Tường

Bước ngoặt lớn đến vào thập niên 1930 ở Hà Nội. Họa sĩ Nguyễn Cát Tường, người thường ký tên bằng tiếng Pháp là Le Mur, vẽ lại chiếc áo dài theo hướng hiện đại: may ôm theo đường cong cơ thể, vạt dài, tay áo và cổ áo nhiều kiểu mới. Kiểu áo này được giới thiệu trên báo Phong Hóa và Ngày Nay của nhóm Tự Lực Văn Đoàn.

Lúc đầu, nhiều người chê kiểu áo “Le Mur” là lố lăng. Nhưng chỉ vài năm sau, các cô gái thành thị đã mặc nó trên phố.

Sài Gòn và chiếc áo dài raglan

Thập niên 1950–1960, áo dài tiếp tục thay đổi ở Sài Gòn. Cổ thuyền xuất hiện, và quan trọng nhất là kiểu tay raglan, tay áo nối chéo từ cổ xuống nách, giúp áo ôm vừa vai, không còn nếp nhăn. Kiểu cắt này đến nay vẫn là chuẩn mực của hầu hết các tiệm may áo dài.

Cũng trong thời gian ấy, áo dài trắng trở thành đồng phục của nhiều trường nữ sinh nổi tiếng. Hình ảnh nữ sinh áo trắng đi vào thơ ca, âm nhạc, và gắn với tuổi học trò của bao thế hệ.

Không chỉ dành cho phụ nữ

Ngày xưa, đàn ông Việt cũng mặc áo dài, thường là áo the đen kèm khăn xếp, trong những dịp lễ trọng. Những năm gần đây, áo dài nam đang trở lại, xuất hiện trong lễ cưới, ngày Tết và cả những sự kiện ngoại giao.

May một chiếc áo dài

Một chiếc áo dài đẹp gần như không thể mua sẵn. Thợ may phải đo hàng chục số đo: vòng cổ, vòng ngực, vòng eo, hạ eo, dài tay, bắp tay… Một vài phân chênh lệch là áo mất dáng.

Những tiệm may lâu năm ở Hà Nội, Huế hay Sài Gòn thường có khách quen qua nhiều thế hệ: mẹ may áo cưới ở đây, rồi con gái cũng đến đây may áo đi học.

Áo dài kín đáo mà không cứng nhắc, mềm mại mà không phô trương. Có lẽ vì thế mà người ta hay nói nó “che mọi thứ nhưng không giấu điều gì”.

Áo dài hôm nay

Ngày nay, áo dài không còn là trang phục hằng ngày ở thành phố. Nhưng nó vẫn có mặt ở những thời khắc quan trọng: ngày khai giảng, lễ tốt nghiệp, đám cưới, mùng một Tết. Nhiều cơ quan, khách sạn, hãng hàng không chọn áo dài làm đồng phục.

Các nhà thiết kế trẻ cũng liên tục làm mới chiếc áo: vải lụa tơ tằm, vải thổ cẩm, họa tiết hiện đại, áo dài cách tân ngắn hơn để tiện đi lại. Có người khen, có người lo áo dài mất đi nét truyền thống. Nhưng nhìn lại lịch sử, chiếc áo này vốn chưa bao giờ đứng yên.