Ba trận Bạch Đằng: một dòng sông, ba lần đánh bại quân phương Bắc

Tóm tắt nhanh

• Sông Bạch Đằng (giữa Quảng Ninh và Hải Phòng ngày nay) chứng kiến ba trận thủy chiến lớn: năm 938, 981 và 1288.
• Năm 938, Ngô Quyền đánh tan thủy quân Nam Hán bằng trận địa cọc ngầm, chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc.
• Năm 981, Lê Hoàn đánh bại quân Tống cả trên sông Bạch Đằng lẫn trên bộ.
• Năm 1288, Trần Hưng Đạo dùng lại kế cọc gỗ và bắt sống tướng Nguyên Ô Mã Nhi.
• Các bãi cọc tìm thấy từ thế kỷ XX đến nay cho phép kiểm chứng sử sách bằng hiện vật.

Hiếm có dòng sông nào ở châu Á được nhắc đến trong sử sách nhiều lần như Bạch Đằng. Trong khoảng 350 năm, cùng một cửa sông đã chứng kiến ba lần quân phương Bắc kéo đến bằng đường thủy, và cả ba lần đều thất bại.

Vì sao lại là Bạch Đằng?

Bạch Đằng là cửa ngõ đường thủy từ biển vào vùng đồng bằng sông Hồng. Đoàn thuyền chiến muốn tiến về Đại La hay Thăng Long thường phải đi qua đây.

Điều quan trọng hơn là thủy triều. Ở vùng cửa sông này, mực nước lên xuống chênh lệch lớn trong ngày. Lúc triều cường, lòng sông rộng và sâu, thuyền lớn đi lại dễ dàng. Lúc triều rút, nhiều bãi nông lộ ra. Người chỉ huy nào nắm được giờ con nước sẽ biến chính dòng sông thành vũ khí.

Năm 938: Ngô Quyền và trận địa cọc

Năm 938, vua Nam Hán sai con là Lưu Hoằng Tháo đem thủy quân sang xâm lược. Ngô Quyền cho đóng những cọc gỗ lớn, đầu bịt sắt nhọn, xuống lòng sông. Khi triều lên, cọc chìm dưới nước, không ai nhìn thấy.

Quân Việt dùng thuyền nhẹ ra khiêu chiến rồi giả thua, nhử đoàn thuyền địch vào sâu bên trong bãi cọc. Đến khi nước rút, Ngô Quyền tổng phản công. Thuyền Nam Hán quay đầu chạy thì vướng cọc, vỡ và đắm hàng loạt. Hoằng Tháo tử trận.

Năm sau, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa. Nhiều sử gia coi chiến thắng năm 938 là mốc kết thúc thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm.

Năm 981: Lê Hoàn đánh Tống

Năm 981, nhà Tống chia quân hai đường thủy, bộ tiến đánh Đại Cồ Việt. Lê Hoàn, người vừa lên ngôi, cho quân chặn đánh thủy quân Tống trên sông Bạch Đằng. Cánh quân bộ của Tống cũng bị đánh bại ở vùng Chi Lăng (Lạng Sơn), tướng Hầu Nhân Bảo bị giết.

Trận này ít được kể chi tiết hơn hai trận còn lại vì sử liệu để lại khá ngắn. Dù vậy, chiến thắng năm 981 giúp nhà Tiền Lê đứng vững và buộc nhà Tống phải công nhận Đại Cồ Việt.

Năm 1288: Trần Hưng Đạo và Ô Mã Nhi

Đây là lần thứ ba quân Nguyên Mông xâm lược Đại Việt. Khi thủy quân Nguyên do Ô Mã Nhi chỉ huy rút về theo đường sông Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo đã chờ sẵn.

Ông dùng lại cách của Ngô Quyền nhưng ở quy mô lớn hơn: nhiều bãi cọc được đóng ở các nhánh sông, kết hợp với quân mai phục hai bên bờ. Ngày 9/4/1288, đoàn thuyền Nguyên bị nhử vào trận địa đúng lúc triều xuống. Hàng trăm chiến thuyền bị phá hoặc bị bắt, Ô Mã Nhi bị bắt sống.

Sau trận này, nhà Nguyên từ bỏ ý định đánh Đại Việt lần thứ tư.

Những bãi cọc dưới ruộng

Sử sách có thể bị nghi là tô vẽ, nhưng cọc gỗ thì không. Từ giữa thế kỷ XX, người dân và các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều bãi cọc ở vùng Yên Giang, Đồng Má Ngựa, Đầm Thượng (thị xã Quảng Yên, Quảng Ninh). Đợt khai quật bãi cọc Cao Quỳ ở Hải Phòng năm 2019–2020 phát hiện thêm hàng chục cọc gỗ lớn.

Điều thú vị là các bãi cọc ngày nay nằm giữa ruộng và đầm nuôi trồng thủy sản, cách lòng sông hiện tại khá xa. Dòng chảy đã đổi hướng sau hơn bảy thế kỷ, nhưng những thân gỗ vẫn nằm đúng chỗ người xưa đóng xuống.

Bạn có biết? Kế cọc gỗ ở Bạch Đằng được dùng thành công hai lần, cách nhau 350 năm. Trần Hưng Đạo không giấu việc học theo Ngô Quyền; ngược lại, việc lặp lại chiến thuật cũ trên đúng dòng sông cũ là một đòn tâm lý với quân Nguyên.

Điều đáng nhớ

Ba trận Bạch Đằng cho thấy một cách đánh rất Việt Nam: không đọ sức trực diện với đội thuyền lớn hơn, mà dùng địa hình, con nước và thời điểm để biến thế yếu thành thế mạnh.

Nếu có dịp đến Quảng Yên, hãy ghé khu di tích bãi cọc Bạch Đằng. Đứng giữa cánh đồng, rất khó hình dung nơi đây từng là chiến trường thủy chiến lớn nhất trong lịch sử Việt Nam.