Tết Nguyên đán giải mã: từ ông Công ông Táo đến phong bao lì xì

Tóm tắt nhanh

• Tết Nguyên đán là ngày lễ lớn nhất của người Việt, tính theo âm lịch, thường rơi vào cuối tháng 1 hoặc tháng 2 dương lịch.
• Mùa Tết bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp (tiễn ông Công ông Táo) và kéo dài qua mùng 3, có nơi đến rằm tháng Giêng.
• Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động được nghỉ 5 ngày dịp Tết âm lịch.
• Nhiều phong tục Tết xoay quanh ba ý: sum họp gia đình, nhớ tổ tiên và cầu một năm mới may mắn.

Người nước ngoài hay hỏi: Tết của người Việt giống Tết Trung Quốc hay Seollal của Hàn Quốc không? Có những điểm chung vì cùng dùng âm dương lịch, nhưng Tết Việt có những nghi lễ, món ăn và cách nói riêng mà chỉ người Việt mới hiểu hết.

Ngày 23 tháng Chạp: tiễn Táo quân

Theo tín ngưỡng dân gian, mỗi nhà có ba vị thần bếp, gọi chung là ông Công ông Táo. Ngày 23 tháng Chạp, các vị cưỡi cá chép về trời báo cáo chuyện một năm của gia đình với Ngọc Hoàng.

Vì thế, nhiều gia đình mua cá chép sống để cúng, rồi mang thả ra ao hồ. Từ ngày này, không khí Tết bắt đầu: dọn nhà, lau bàn thờ, sắm sửa, đi chợ hoa.

Bánh chưng, mâm ngũ quả và cành đào

Bánh chưng gắn với truyền thuyết Lang Liêu thời Hùng Vương: bánh vuông tượng trưng cho đất, làm từ gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, gói bằng lá dong. Ở miền Nam, người ta thường gói bánh tét hình trụ dài.

Mâm ngũ quả đặt trên bàn thờ, mỗi miền một kiểu. Người miền Nam hay chọn mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, đọc lái thành câu “cầu vừa đủ xài”. Họ thường tránh chuối vì tên gọi gợi chữ “chúi”, tức là sa sút.

Miền Bắc chuộng cành đào hoặc cây quất. Miền Nam chuộng hoa mai vàng, vì mai hợp với khí hậu nóng phương Nam.

Giao thừa và xông đất

Khoảnh khắc chuyển giao năm cũ sang năm mới gọi là giao thừa. Các gia đình làm lễ cúng ngoài trời và trong nhà để tiễn năm cũ, đón năm mới.

Người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được coi là người xông đất, có thể mang lại vận may cho cả năm. Vì vậy, nhiều nhà chủ động mời trước một người hợp tuổi, vui vẻ, làm ăn khá giả đến xông nhà.

Mừng tuổi và lời chúc

Sáng mùng 1, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ. Người lớn mừng tuổi (miền Nam gọi là lì xì) cho trẻ em bằng phong bao đỏ. Số tiền không quan trọng, quan trọng là “lộc” đầu năm.

Có một câu quen thuộc để nhớ lịch đi chúc Tết: “Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy”. Ngày đầu về nhà nội, ngày thứ hai về nhà ngoại, ngày thứ ba đến thăm thầy cô giáo.

Những điều kiêng

Nhiều gia đình vẫn giữ các kiêng kỵ ngày đầu năm, như không quét nhà mùng 1 (sợ quét mất lộc), không cãi nhau, không cho vay mượn. Ngày nay, các kiêng kỵ được giữ nhẹ nhàng hơn, chủ yếu như một cách để mọi người cư xử tử tế với nhau trong những ngày đầu năm.

Bạn có biết? Trong 12 con giáp của người Việt, năm Mão là năm con mèo chứ không phải con thỏ như ở Trung Quốc. Vì vậy, Tết Quý Mão 2023 ở Việt Nam tràn ngập hình mèo, trong khi các nước láng giềng trang trí hình thỏ.

Điều đáng nhớ

Tết không chỉ là kỳ nghỉ dài nhất năm. Đó là lúc hàng triệu người rời thành phố về quê, là đợt di chuyển đông nhất trong năm ở Việt Nam.

Nếu bạn có dịp đón Tết cùng một gia đình Việt, đừng quên mang theo một món quà nhỏ, chúc “An khang thịnh vượng” và nhận phong bao lì xì bằng cả hai tay.