Lịch âm và các ngày lễ: người Việt sống theo hai cuốn lịch

Tóm tắt nhanh

• Người Việt dùng dương lịch cho công việc, trường học, hành chính, nhưng dùng âm lịch cho lễ Tết, giỗ chạp, cưới hỏi.
• Âm lịch Việt Nam thực chất là âm dương lịch: tháng theo Mặt Trăng, năm điều chỉnh theo Mặt Trời bằng tháng nhuận.
• Từ năm 1967, lịch âm Việt Nam được tính theo múi giờ của Việt Nam (UTC+7), nên đôi khi Tết ở Việt Nam lệch ngày so với Trung Quốc.
• Năm 1985, Tết ở Việt Nam đến sớm hơn Tết ở Trung Quốc gần trọn một tháng.

Hỏi một người Việt “Hôm nay ngày mấy?”, đôi khi bạn sẽ nhận được câu hỏi lại: “Ngày âm hay ngày dương?”. Nghe như đùa, nhưng đó là thực tế của hơn trăm triệu người đang sống song song với hai cuốn lịch.

Tờ lịch treo tường ở Việt Nam thường in số dương lịch thật to ở giữa, và một con số âm lịch nhỏ ở góc. Con số nhỏ ấy quyết định rất nhiều điều quan trọng.

Hai cuốn lịch, hai vai trò

Dương lịch (lịch Gregory) là lịch chính thức của nhà nước: ngày làm việc, năm học, hợp đồng, ngày sinh trên giấy tờ. Quốc khánh 2/9 hay ngày Quốc tế Lao động 1/5 đều theo dương lịch.

Âm lịch lại điều khiển đời sống tinh thần. Tết Nguyên đán, ngày giỗ, ngày rằm, việc chọn ngày cưới hay khai trương đều tính theo âm lịch. Ngay cả nhiều người trẻ ở thành phố cũng mở ứng dụng lịch âm trên điện thoại trước khi chọn ngày dọn nhà.

Có một sự phân công ngầm: dương lịch cho xã hội, âm lịch cho gia đình và tâm linh.

Âm lịch hoạt động thế nào?

Gọi là “âm lịch” nhưng thực ra đây là âm dương lịch. Mỗi tháng bắt đầu vào ngày sóc, khi Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời. Một tháng âm dài 29 hoặc 30 ngày, nên mười hai tháng âm ngắn hơn năm dương khoảng 11 ngày.

Để lịch không trôi lệch khỏi mùa màng, cứ khoảng hai, ba năm lại có một tháng nhuận, khiến năm đó có 13 tháng. Đó là lý do Tết có năm rơi vào cuối tháng Một, có năm sang giữa tháng Hai dương lịch.

Mỗi năm âm lịch còn mang một tên gọi theo hệ Can Chi, ghép 10 thiên can với 12 địa chi, tạo thành chu kỳ 60 năm. Mười hai địa chi gắn với mười hai con giáp, và đây là chỗ Việt Nam có nét riêng: năm Mão là năm con mèo chứ không phải con thỏ, và năm Sửu là năm con trâu.

Lịch của người Việt, theo giờ của người Việt

Trong nhiều thế kỷ, lịch âm ở Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ cách tính lịch của Trung Quốc. Nhưng thời điểm sóc phụ thuộc vào múi giờ: cùng một khoảnh khắc trăng non, ở Hà Nội có thể vẫn là ngày hôm trước, trong khi ở Bắc Kinh đã sang ngày hôm sau.

Năm 1967, miền Bắc Việt Nam quyết định dùng múi giờ UTC+7 và ban hành lịch âm tính theo múi giờ này. Hệ quả nổi tiếng nhất xảy ra ngay Tết Mậu Thân 1968: miền Bắc đón Tết ngày 29/1, còn miền Nam vẫn theo cách tính cũ, đón Tết ngày 30/1. Sau năm 1975, cả nước dùng chung một cách tính.

Phần lớn các năm, Tết ở Việt Nam và Trung Quốc vẫn trùng ngày. Nhưng thỉnh thoảng có độ lệch, và năm 1985 là trường hợp đặc biệt: vì thời điểm trăng non lệch nhau khiến cách xếp tháng của hai bên khác nhau, Tết Ất Sửu ở Việt Nam rơi vào ngày 21/1, còn ở Trung Quốc là ngày 20/2.

Những ngày lễ chạy theo mặt trăng

Ngoài Tết, một năm âm lịch của người Việt có nhiều mốc quen thuộc:

• Rằm tháng Giêng: Tết Nguyên tiêu, ngày đi chùa đông nhất năm.
• Mùng 3 tháng 3: Tết Hàn thực, nhiều gia đình làm bánh trôi, bánh chay.
• Mùng 10 tháng 3: Giỗ Tổ Hùng Vương, ngày nghỉ lễ chính thức duy nhất tính theo âm lịch ngoài Tết.
• Mùng 5 tháng 5: Tết Đoan ngọ, còn gọi là ngày “diệt sâu bọ”, người ta ăn hoa quả và rượu nếp từ sáng sớm.
• Rằm tháng 7: lễ Vu Lan báo hiếu và ngày xá tội vong nhân.
• Rằm tháng 8: Tết Trung thu, bánh nướng, bánh dẻo và đèn ông sao cho trẻ em.
• 23 tháng Chạp: tiễn ông Công ông Táo về trời, mở màn cho mùa Tết.

Bạn có biết? Năm 1985, Tết Nguyên đán ở Việt Nam là ngày 21/1, trong khi Tết ở Trung Quốc là ngày 20/2, lệch nhau gần một tháng. Nguyên nhân là lịch âm Việt Nam được tính theo múi giờ UTC+7 từ năm 1967, khiến thời điểm trăng non và cách xếp tháng năm đó khác với lịch Trung Quốc.

Điều đáng nhớ

Người Việt không chọn giữa hiện đại và truyền thống, họ giữ cả hai trên cùng một tờ lịch. Dương lịch cho biết khi nào phải đi làm; âm lịch cho biết khi nào phải về nhà.

Nếu bạn muốn hiểu nhịp sống của một gia đình Việt, hãy để ý con số nhỏ ở góc tờ lịch. Đó là nơi ghi ngày giỗ, ngày rằm, ngày Tết, những ngày mà cả gia đình tụ lại trước bàn thờ tổ tiên.