Cầu lông, đá cầu, cờ tướng trong đời sống người Việt

Năm giờ sáng ở công viên Thống Nhất, Hà Nội, trời còn nhá nhem. Hai bác về hưu đã căng xong sợi dây làm lưới giữa hai gốc cây, quả cầu lông trắng bay qua bay lại trong ánh đèn đường vàng vọt. Cách đó vài bước, một nhóm thanh niên đứng thành vòng tròn chuyền quả cầu đá bằng má trong bàn chân, tiếng lông gà sột soạt mỗi lần chạm giày. Trên ghế đá gần cổng, một bàn cờ tướng đã bày sẵn, quân cờ gỗ sờn màu, và ba bốn người đứng xem dù trận chưa bắt đầu. Thể thao ở Việt Nam, với rất nhiều người, bắt đầu từ những góc như thế, không cần vé, không cần sân.

Cầu lông: môn thể thao của sân chung cư và lề đường

Ít có môn nào dễ chơi như cầu lông. Một đôi vợt giá vài trăm nghìn, một hộp cầu, một khoảng trống đủ rộng là xong. Bạn sẽ thấy người ta đánh cầu ở sân chung cư, trong ngõ nhỏ, trên vỉa hè rộng, thậm chí giữa hai dãy nhà trọ có giăng dây phơi quần áo. Gió là đối thủ lớn nhất: một cơn gió nhẹ đủ khiến quả cầu đổi hướng, và cả hai người cùng cười.

Cầu lông "phong trào" kiểu này khác xa luật thi đấu. Theo luật chính thức, một trận gồm tối đa ba ván, mỗi ván đến 21 điểm, bên nào ghi điểm thì được giao cầu. Nếu hai bên hòa 20-20, phải thắng cách biệt hai điểm, nhưng ván dừng lại ở 30. Sân đánh đơn hẹp hơn sân đánh đôi, lưới cao hơn một mét rưỡi một chút. Còn ở công viên, luật thường đơn giản hơn nhiều: đánh qua lại càng lâu càng tốt, ai để rơi cầu thì nhặt.

Những năm gần đây, các nhà thi đấu cầu lông tư nhân mọc lên ở nhiều thành phố. Dân văn phòng thuê sân theo giờ sau giờ làm, lập nhóm trên mạng xã hội, chia tiền sân tiền cầu. Mấy năm nay pickleball nổi lên và lấy bớt một phần người chơi, nhưng cầu lông vẫn giữ được vị trí của một môn "quốc dân" ở đô thị.

Nguyễn Tiến Minh và giấc mơ đánh cầu chuyên nghiệp

Nếu hỏi người Việt về một tay vợt cầu lông, phần lớn sẽ nhắc Nguyễn Tiến Minh. Sinh ra ở TP. Hồ Chí Minh, anh là người đưa cầu lông Việt Nam ra đấu trường thế giới theo đúng nghĩa. Ở thời đỉnh cao, khoảng cuối thập niên 2000 và đầu thập niên 2010, Tiến Minh từng lọt vào nhóm mười tay vợt đơn nam hàng đầu thế giới, giành huy chương đồng giải vô địch thế giới năm 2013 và nhiều lần dự Olympic.

Điều khiến người hâm mộ quý anh không chỉ ở thành tích. Tiến Minh nổi tiếng bền bỉ, thi đấu đến tuổi mà phần lớn đồng nghiệp đã giải nghệ, và từng nhiều lần tự bỏ tiền để đi thi đấu quốc tế. Với cả một thế hệ trẻ, anh là bằng chứng rằng một người Việt có thể đứng ngang hàng với các tay vợt Trung Quốc, Indonesia hay Malaysia.

Sau Tiến Minh, Nguyễn Thùy Linh nổi lên ở nội dung đơn nữ và cũng được dự Olympic. Tuy vậy, cầu lông Việt Nam vẫn thiếu một hệ thống đào tạo trẻ đủ mạnh để tạo ra lớp kế cận đều đặn. Đây là điều người trong nghề vẫn hay than.

Đá cầu: chiếc cầu lông gà và đôi chân khéo

Bài viết về thể thao dân gian trên Vnjin đã nói kỹ về luật đá cầu, nên ở đây chỉ kể về chỗ đứng của nó trong đời thường. Quả cầu gồm vài chiếc lông gà hoặc lông vịt cắm vào đế nhựa hay cao su, trước kia người ta còn tự làm bằng đồng xu và ống hút. Chơi thì cực kỳ đơn giản: dùng chân, đầu gối, ngực, đầu để giữ cầu không chạm đất.

Giờ ra chơi ở trường tiểu học từng là "sân" đá cầu lớn nhất. Chỉ cần mười lăm phút, một quả cầu năm nghìn đồng là cả nhóm học sinh quây lại, tính điểm bằng số lần tâng. Người lớn chơi theo kiểu khác: đứng vòng tròn ở công viên, chuyền qua lại, ai làm rơi thì thôi, không ai đếm điểm. Có những ông cụ tâng cầu bằng gót chân sau lưng nhẹ như không, khiến thanh niên đứng xem phải thán phục.

Đá cầu cũng có hệ thống thi đấu chính thức với lưới và sân như cầu lông, và Việt Nam thuộc nhóm mạnh trong khu vực ở môn này. Nhưng với đa số, đá cầu vẫn là trò chơi buổi sáng giúp người ta toát mồ hôi trước giờ đi làm.

Cờ tướng vỉa hè: một người chơi, mười người mách nước

Đi dọc vỉa hè các thành phố lớn, nhất là gần các quán trà đá hay gốc cây to, bạn sẽ dễ gặp cảnh hai người cúi đầu bên bàn cờ tướng, xung quanh là cả vòng người đứng xem. Người xem thường đông hơn người chơi, và họ không bao giờ im lặng.

Xem cờ không nói mới là quân tử, nhưng ở vỉa hè Việt Nam, quân tử hiếm lắm.

Người hiểu biết sẽ nhắc nhở nhau câu "xem cờ không nói". Nhưng thực tế thì người đứng sau lưng hay chép miệng, chỉ tay, bàn tán xem nước vừa rồi là hay hay dở. Có khi người xem cãi nhau to hơn hai người chơi. Cũng có những bàn cờ "thế" do người bày sẵn một thế cờ hiểm, thách người qua đường giải, thường kèm chút tiền cược. Người chơi lâu năm khuyên nên tránh xa, vì thế cờ được chọn kỹ để người bày gần như luôn thắng.

Cờ tướng có nguồn gốc từ Trung Quốc và du nhập vào Việt Nam từ lâu. Bàn cờ gồm chín đường dọc, mười đường ngang, chia đôi bởi "sông". Mỗi bên có mười sáu quân: một tướng, hai sĩ, hai tượng, hai xe, hai pháo, hai mã và năm tốt. Tướng và sĩ chỉ được đi trong "cung", tượng không được qua sông, pháo phải nhảy qua đúng một quân để ăn, mã đi hình chữ "nhật" và có thể bị cản chân. Ai chiếu bí tướng đối phương là thắng. Luật không khó nhớ, nhưng để chơi giỏi thì phải mất nhiều năm.

Từ vỉa hè đến giải đấu

Cờ tướng ở Việt Nam có hệ thống thi đấu riêng, từ giải phong trào ở phường xã đến giải vô địch quốc gia. Trong giới cờ, Lại Lý Huynh là cái tên được nhắc đến nhiều trong khoảng mười năm trở lại đây. Anh từng nhiều lần vô địch quốc gia và có thành tích tốt ở các giải quốc tế, được xem là một trong những kỳ thủ mạnh nhất Việt Nam thế hệ của mình. Nhiều ván đấu của các kỳ thủ hàng đầu được phát lại trên mạng, có bình luận, và có lượng người xem không nhỏ.

Internet cũng thay đổi cách người ta chơi cờ. Ứng dụng điện thoại cho phép đánh với người lạ ở bất cứ đâu, hoặc với máy ở đủ cấp độ. Nhưng nhiều người chơi lâu năm vẫn thích bàn cờ gỗ ngoài phố hơn. Theo họ, đánh cờ trên điện thoại thiếu tiếng quân cờ đập xuống bàn, thiếu ấm trà, thiếu những lời bình phẩm mà nghe xong vừa bực vừa buồn cười.

Chỗ đứng của những trò chơi nhỏ

Ba môn này có chung một điểm: rẻ và gần. Không cần câu lạc bộ, không cần thẻ thành viên, chỉ cần có người cùng chơi. Chính vì vậy chúng trở thành một kiểu chất keo xã hội. Người già quen nhau qua bàn cờ, người trẻ quen nhau qua sân cầu, hàng xóm vốn chỉ chào nhau trong thang máy bỗng thành đồng đội đánh đôi mỗi tối.

Đô thị ngày càng chật, vỉa hè bị thu hẹp, sân chơi chung cư bị biến thành bãi để xe. Những góc nhỏ cho cầu lông, đá cầu, cờ tướng vì thế cũng ít đi. Lần tới đi ngang qua một bàn cờ vỉa hè, thử dừng lại vài phút, đứng sau lưng người chơi và nhịn không mách nước. Nếu nhịn được đến hết ván, bạn đã giỏi hơn phần lớn khán giả ở đó rồi.