SEA Games trong lòng người hâm mộ Việt Nam

Tối 10/12/2019, một quán cà phê nhỏ trên phố Hà Nội kê thêm ba hàng ghế nhựa ra tận lòng đường. Chiếc tivi treo trên tường phát trận chung kết bóng đá nam SEA Games giữa U22 Việt Nam và Indonesia. Khi Đoàn Văn Hậu đánh đầu ghi bàn thứ hai, ông chủ quán đập tay vào bàn đến mức đổ cả cốc trà đá. Hết trận, tỷ số 3-0. Chưa đầy mười phút sau, tiếng còi xe, tiếng trống và tiếng hát "Việt Nam vô địch" đã phủ kín phố. Một tấm huy chương vàng ở một đại hội khu vực, nhưng với nhiều người, đó là thứ đã chờ suốt cả đời.

Vì sao một giải khu vực lại được yêu đến thế

Nhìn từ bên ngoài, SEA Games chỉ là đại hội thể thao của mười một quốc gia Đông Nam Á, tổ chức hai năm một lần. Chuyên môn không thể so với Olympic hay ASIAD. Có những môn đấu chỉ vài vận động viên, có môn chủ nhà đưa vào để giành thêm huy chương. Vậy mà ở Việt Nam, SEA Games luôn có chỗ đứng riêng trong lòng người xem.

Lý do đầu tiên là sự gần gũi. Đối thủ là Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Philippines, những nước có trình độ ngang ngửa, nên trận nào cũng có cơ hội thắng. Người xem không phải ngồi chờ một tấm huy chương xa vời, mà có thể theo dõi đoàn thể thao nhà gom vàng từng ngày. Bảng tổng sắp huy chương được cập nhật trên báo mỗi sáng, và chuyện Việt Nam đứng thứ mấy trở thành đề tài bàn tán ở quán nước.

Lý do thứ hai là ký ức. Việt Nam thống nhất trở lại SEA Games năm 1989, và từ đó đại hội gắn với giai đoạn đất nước mở cửa. Với thế hệ lớn lên trong thập niên 1990, việc nghe quốc ca vang lên ở một nước láng giềng là trải nghiệm hiếm hoi và xúc động.

Năm 2003: lần đầu làm chủ nhà

SEA Games 22 năm 2003 là lần đầu tiên Việt Nam đăng cai đại hội. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh là hai trung tâm chính, kèm một số địa phương khác. Sân vận động quốc gia Mỹ Đình được xây dựng gần như cho kỳ đại hội này, cùng với khu liên hợp thể thao và nhiều nhà thi đấu mới.

Đoàn Việt Nam lần đầu tiên đứng nhất bảng tổng sắp huy chương. Với người hâm mộ thời đó, cảm giác như cả đất nước đang khoác áo mới. Học sinh được phát cờ đi cổ vũ, tình nguyện viên mặc áo đồng phục đứng khắp các ngả đường, và lễ khai mạc được nhiều gia đình ghi băng lại để xem nhiều lần.

Chỉ có một nốt trầm lớn: bóng đá nam. Đội tuyển U23 vào chung kết và thua Thái Lan, tiếp nối chuỗi thất bại ở những trận quyết định. Nỗi tiếc nuối ấy kéo dài thêm mười sáu năm nữa.

Sáu mươi năm và một đêm tháng Mười Hai

Bóng đá nam Việt Nam (khi ấy là đội Việt Nam Cộng hòa) từng giành huy chương vàng ở kỳ đại hội đầu tiên năm 1959, khi giải còn mang tên SEAP Games. Sau đó là một chuỗi dài những lần hụt hơi. Có kỳ thua chung kết, có kỳ bị loại từ vòng bảng gây chấn động. Câu "bóng đá Việt Nam không có duyên với SEA Games" lặp lại đến mức thành câu cửa miệng.

Năm 2019 ở Philippines, U22 Việt Nam dưới thời huấn luyện viên Park Hang-seo thắng Indonesia 3-0 trong trận chung kết. Khoảng chờ đợi sáu mươi năm khép lại. Ba năm sau, tại SEA Games 31 trên sân nhà, U23 Việt Nam thắng Thái Lan 1-0 ở chung kết, bảo vệ ngôi vô địch trước khán đài Mỹ Đình kín chỗ. Đội tuyển nữ cũng giành huy chương vàng ở cả hai kỳ này. Bóng đá nữ thực ra đã thống trị SEA Games từ lâu, chỉ là ít được chú ý hơn đội nam.

Người ta hay đùa rằng muốn biết Việt Nam vừa thắng trận gì quan trọng, cứ mở cửa sổ ra nghe tiếng còi xe.

Đi bão: lễ hội không ai tổ chức

"Đi bão" là cách gọi việc người hâm mộ đổ ra đường mừng chiến thắng, phần lớn bằng xe máy, chạy vòng quanh trung tâm thành phố. Hiện tượng này xuất hiện rõ từ AFF Cup 2008 và bùng lên mạnh mẽ trong giai đoạn 2018 đến 2022. Sau mỗi trận thắng quan trọng ở SEA Games, các tuyến phố quanh Hồ Gươm ở Hà Nội hay Nguyễn Huệ ở TP. Hồ Chí Minh kẹt cứng đến khuya.

Đi bão có những thứ rất riêng. Cờ đỏ sao vàng buộc vào cán chổi, mặt vẽ sơn, xoong nồi đem ra gõ thay trống, người ngồi sau xe giơ tay đập với người xe bên cạnh dù chưa từng quen. Bán hàng rong cũng nhanh nhạy: cờ, băng rôn, kèn nhựa bày bán ngay từ chiều.

Mặt trái cũng có. Mỗi đợt đi bão lại có tin về tai nạn giao thông, người đi xe lạng lách, đốt pháo sáng giữa phố đông. Cơ quan chức năng nhiều lần nhắc nhở và tăng cường lực lượng. Nhiều người hâm mộ lâu năm cũng thừa nhận họ đã chuyển sang ăn mừng ở quán, hoặc đi bộ thay vì chạy xe, vì thấy niềm vui không đáng để đánh đổi.

Những môn gom vàng âm thầm

Bóng đá thu hút sự chú ý, nhưng phần lớn huy chương vàng của đoàn Việt Nam đến từ những môn ít được truyền hình hơn. Điền kinh là một ví dụ: các vận động viên như Nguyễn Thị Huyền (chạy 400 m vượt rào) hay Nguyễn Thị Oanh (chạy cự ly trung bình và dài) nhiều lần giành vàng ở các kỳ gần đây. Bơi lội có Nguyễn Thị Ánh Viên, người từng gom nhiều huy chương vàng chỉ trong một kỳ đại hội và trở thành biểu tượng của môn này một thời.

Các môn đối kháng như vật, judo, karate, taekwondo, pencak silat, wushu thường mang về số lượng huy chương đáng kể. Vật là môn đoàn Việt Nam hay thống trị, nhất là khi thi đấu trên sân nhà. Ngoài ra còn có bắn súng, cử tạ, thể dục dụng cụ, và những môn mang tính khu vực như cầu mây hay vovinam. Vovinam là võ thuật có nguồn gốc Việt Nam, được đưa vào chương trình một số kỳ SEA Games.

Những vận động viên này ít khi được đón ở sân bay bằng biển người như đội bóng đá. Nhiều người tập luyện trong điều kiện thiếu thốn, chế độ đãi ngộ không cao, và sau khi giải nghệ phải tự xoay xở. Đây là chuyện báo chí thể thao vẫn thường xuyên đặt ra sau mỗi kỳ đại hội.

SEA Games hay Olympic: tranh luận chưa ngã ngũ

Mỗi lần đoàn Việt Nam đứng cao trên bảng tổng sắp SEA Games, lại có những bài viết đặt câu hỏi: rồi sao nữa? Ở Olympic, thành tích của Việt Nam vẫn khá khiêm tốn. Tấm huy chương vàng Olympic đầu tiên đến năm 2016 nhờ xạ thủ Hoàng Xuân Vinh, còn nhiều kỳ Olympic khác đoàn ra về tay trắng.

Phe cho rằng nên ưu tiên Olympic lập luận rằng ngân sách có hạn, đổ tiền vào những môn chỉ có ở SEA Games là lãng phí. Họ muốn tập trung đầu tư cho một số môn trọng điểm có cơ hội cạnh tranh ở tầm châu lục và thế giới, như bắn súng, cử tạ, điền kinh hay bơi lội. Phe còn lại cho rằng SEA Games là bậc thang cần thiết: vận động viên trẻ cần có sân chơi vừa sức để cọ xát và tạo động lực, còn người hâm mộ cần những niềm vui gần để gắn bó với thể thao.

Cả hai bên đều có lý. Thực tế, ngành thể thao những năm gần đây đã nói nhiều hơn về việc chọn môn trọng điểm cho Olympic và ASIAD, nhưng SEA Games vẫn là mục tiêu được coi trọng vì sức nặng với dư luận trong nước.

Năm 2022 và những gì còn lại

SEA Games 31 năm 2022 là lần thứ hai Việt Nam đăng cai. Đại hội vốn dự kiến tổ chức năm 2021 nhưng bị lùi lại vì dịch COVID-19, rồi diễn ra vào tháng 5/2022 tại Hà Nội và một số tỉnh lân cận. Sau hai năm giãn cách, đây là dịp hiếm hoi người ta được tụ tập đông đúc, hò hét trên khán đài. Đoàn Việt Nam một lần nữa đứng nhất bảng tổng sắp.

Nếu bạn có dịp xem SEA Games tại chỗ, hãy thử chọn một môn ít người theo dõi: một trận vật, một buổi thi nhảy cầu, một trận cầu mây. Ngồi giữa vài chục khán giả, bạn sẽ thấy vận động viên ở đó cũng khóc, cũng ôm nhau, cũng hát quốc ca to như đội bóng đá. Có khi chính bạn sẽ là người đầu tiên mang câu chuyện của họ về kể lại.