Hãy hình dung một sáng thứ Hai ở văn phòng. Anh Minh (tên minh hoạ), nhân viên mua hàng, cần đặt vé máy bay và khách sạn cho ba đồng nghiệp đi Đà Nẵng dự hội chợ. Cách cũ: mở năm tab trình duyệt, so giá, hỏi từng người ngày giờ, điền form, xin duyệt, gửi email xác nhận. Mất trọn buổi sáng. Cách mới mà nhiều công ty đang thử: anh gõ một yêu cầu vào phần mềm, rồi đi pha cà phê. Khi quay lại, trên màn hình là ba phương án đã so sánh sẵn, lịch trống của từng người đã được đối chiếu, chỉ còn chờ anh bấm duyệt.
Thứ làm những việc đó được gọi là AI agent, hay “tác tử AI”. Từ này đang xuất hiện dày đặc trong các buổi giới thiệu công nghệ, và như mọi từ thời thượng, nó bị dùng cho đủ thứ. Bài này cố gắng gỡ ra: agent thật ra là gì, khác chatbot ở đâu, và nó có thể thay đổi một ngày làm việc văn phòng ra sao.
Chatbot trả lời, agent làm việc
Một chatbot thông thường giống người tư vấn qua điện thoại. Bạn hỏi, nó trả lời bằng chữ, và việc làm theo lời khuyên đó là của bạn. Nó nói “bạn nên so sánh giá trên các trang đặt vé”, còn mở trang, gõ ngày, so sánh là tay bạn.
Một agent giống một trợ lý được giao việc. Bạn đưa ra mục tiêu, nó tự chia mục tiêu thành các bước, dùng công cụ để thực hiện từng bước, xem kết quả, rồi quyết định làm gì tiếp. Nếu bước nào hỏng, ví dụ chuyến bay đã hết chỗ, nó thử phương án khác thay vì đứng im chờ bạn.
Bên trong, phần lớn agent hiện nay vẫn dựa trên một mô hình ngôn ngữ lớn, chính loại “bộ não” đứng sau chatbot. Điểm khác là mô hình được gắn thêm “tay chân”: quyền tìm kiếm trên mạng, đọc và gửi email, mở lịch, đọc bảng tính, chạy đoạn mã, bấm nút trên trang web. Nó chạy theo vòng lặp: suy nghĩ xem bước tiếp theo là gì, gọi công cụ, đọc kết quả, rồi lại suy nghĩ. Vòng lặp ấy có thể chạy vài lần hoặc vài trăm lần cho đến khi việc xong, hoặc đến khi nó cần hỏi ý bạn.
Vì sao bây giờ mới nói nhiều đến agent
Ý tưởng phần mềm tự hành động thay người không mới. Giới nghiên cứu AI đã nói về “agent” từ nhiều thập niên. Các công cụ tự động hoá văn phòng cũng có từ lâu: macro trong Excel, quy tắc tự lọc thư, phần mềm tự động hoá quy trình bắt chước thao tác chuột.
Nhưng các công cụ cũ đều cứng nhắc. Chúng làm đúng từng bước được lập trình sẵn, và hỏng ngay khi giao diện thay đổi hay gặp trường hợp lạ. Một hoá đơn có định dạng khác thường là đủ làm cả quy trình dừng lại. Mô hình ngôn ngữ lớn mang đến thứ còn thiếu: khả năng hiểu yêu cầu bằng lời thường, đọc tài liệu lộn xộn, và xoay xở khi kế hoạch không chạy như dự tính. Khi mô hình đủ giỏi trong việc lập kế hoạch nhiều bước và dùng công cụ một cách đáng tin, agent bắt đầu chuyển từ bản demo sang sản phẩm thật.
Dù vậy, cần nói thẳng: phần nhiều thứ được quảng cáo là “agent” hiện nay vẫn là chatbot có thêm vài nút bấm. Một agent thật sự tự chủ, làm việc dài hơi mà ít sai, vẫn là mục tiêu đang được theo đuổi hơn là điều đã hoàn thiện.
Những việc văn phòng đang được giao cho agent
Những việc hợp với agent nhất thường có chung đặc điểm: nhiều bước, lặp lại, kết quả dễ kiểm tra, và sai một chút thì sửa được.
Tổng hợp thông tin. “Tìm hiểu năm nhà cung cấp bao bì giấy ở miền Nam, lập bảng so sánh giá tham khảo, chứng nhận và thời gian giao hàng.” Agent tự tìm kiếm, đọc các trang, gom vào một bảng. Người làm vẫn phải kiểm tra, nhưng xuất phát từ bảng có sẵn nhanh hơn nhiều so với tờ giấy trắng.
Xử lý giấy tờ. Đọc hàng chục hoá đơn PDF, trích số tiền, mã số thuế, ngày tháng, điền vào bảng kế toán, đánh dấu những hoá đơn có chỗ bất thường để người xem lại.
Hộp thư và lịch. Phân loại email, soạn sẵn thư trả lời cho những câu hỏi thường gặp, tìm khung giờ trống chung để xếp lịch họp cho sáu người ở ba văn phòng.
Lập trình và dữ liệu. Đây là lĩnh vực agent tiến nhanh nhất, vì kết quả kiểm tra được bằng cách chạy thử. Agent có thể đọc mã nguồn, sửa lỗi, chạy kiểm thử, rồi báo lại. Với nhân viên văn phòng không biết lập trình, điều này có nghĩa là có thể nhờ agent viết một đoạn mã nhỏ để gộp hai mươi file Excel mà không cần nhờ phòng IT.
Agent sai thì sao
Ở đây mọi thứ trở nên nghiêm túc hơn. Khi chatbot sai, nó cho bạn một câu trả lời sai, và bạn có cơ hội nhận ra trước khi dùng. Khi agent sai, nó có thể đã làm một việc sai: gửi email cho nhầm người, xoá nhầm file, đặt nhầm vé, thanh toán nhầm hoá đơn.
Mô hình ngôn ngữ vẫn có thể “bịa”, hiểu nhầm ý, hoặc tự tin làm tiếp khi lẽ ra nên dừng lại hỏi. Sai sót nhỏ ở bước ba có thể dồn lên thành sai lớn ở bước hai mươi. Thêm một rủi ro mới: agent đọc nội dung từ bên ngoài, như trang web hay email, và kẻ xấu có thể giấu vào đó những dòng chữ “ra lệnh” cho agent làm điều bạn không muốn, chẳng hạn chuyển tiếp tài liệu nội bộ ra ngoài. Giới bảo mật gọi kiểu tấn công này là “prompt injection”, và đến nay vẫn chưa có cách chặn tuyệt đối.
Vì thế, các hệ thống agent được thiết kế cẩn thận thường có nguyên tắc chung: chỉ cấp quyền vừa đủ cho việc cần làm, và bắt agent dừng lại xin xác nhận trước những hành động khó đảo ngược như gửi thư, thanh toán, xoá dữ liệu. Nếu công ty bạn triển khai agent, đó là những câu hỏi đáng hỏi trước tiên: nó được quyền truy cập những gì, và hành động nào cần người duyệt?
Giao việc cho agent cũng như giao việc cho một nhân viên mới rất nhanh nhẹn: đừng đưa chìa khoá két ngay ngày đầu tiên.
Công việc văn phòng sẽ đổi ra sao
Vnjin đã có bài bàn về chuyện AI và nguy cơ mất việc, nên ở đây chỉ nhìn vào cách làm việc hằng ngày. Nếu agent trở nên đáng tin hơn, phần thay đổi rõ nhất có lẽ là tỷ lệ giữa “làm” và “giao, kiểm”.
Một nhân viên văn phòng sẽ dành ít thời gian hơn để tự gõ, tự tìm, tự điền, và nhiều thời gian hơn để mô tả rõ việc cần làm, rồi soát lại kết quả. Nghe đơn giản, nhưng đó là những kỹ năng mà trước đây chỉ người quản lý mới phải luyện: viết yêu cầu không mơ hồ, biết tiêu chí thế nào là xong, nhận ra chỗ sai trong một bản báo cáo trông có vẻ hoàn chỉnh. Người giỏi chuyên môn vẫn có lợi thế lớn, vì muốn kiểm tra agent làm đúng hay không, bạn phải biết thế nào là đúng.
Quy trình cũng sẽ phải viết lại. Nhiều quy trình văn phòng hiện nay tồn tại vì giới hạn của con người: phải chuyển qua ba người vì một người không làm xuể. Khi một phần việc được agent làm, câu hỏi “ai chịu trách nhiệm nếu sai” cần được trả lời rõ trên giấy. Câu trả lời hợp lý duy nhất là người giao việc và người duyệt, không phải phần mềm.
Và có lẽ sẽ có những thay đổi nhỏ khó đoán trước. Khi việc soạn báo cáo chỉ còn tốn vài phút, sếp có thể đòi nhiều báo cáo hơn. Khi ai cũng có agent viết email, hộp thư có thể đầy hơn chứ không vơi đi. Công nghệ tiết kiệm thời gian không phải lúc nào cũng trả lại thời gian cho người dùng.
Bắt đầu từ một việc nhỏ
Nếu bạn muốn thử, đừng bắt đầu bằng việc quan trọng nhất. Hãy chọn một việc lặp đi lặp lại mỗi tuần, có kết quả dễ kiểm tra, không đụng đến tiền hay dữ liệu nhạy cảm. Gom tin tức ngành mỗi sáng thứ Hai, chuyển biên bản họp thành danh sách đầu việc, đổi định dạng một loạt file. Giao cho công cụ AI có khả năng hành động mà công ty cho phép, theo dõi nó làm từng bước, ghi lại chỗ nó làm tốt và chỗ nó vấp.
Sau vài tuần, bạn sẽ có cảm nhận của riêng mình, thứ đáng tin hơn mọi lời quảng cáo. Còn anh Minh với chuyến đi Đà Nẵng? Phần mềm chọn cho anh chuyến bay rẻ nhất, nhưng cất cánh lúc sáu giờ sáng, đúng hôm một đồng nghiệp phải đưa con đi học. Anh đổi sang chuyến muộn hơn. Phần ấy, máy chưa biết.



Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!