Trí tuệ nhân tạo

Ảnh và video do AI tạo: máy vẽ thế nào, của ai, và cách nhận biết

Một tấm ảnh cụ bà gói bánh chưng đẹp đến nghẹn lòng, chỉ có điều bàn tay cụ có sáu ngón. Hiểu cách máy vẽ giúp bạn không bị ảnh giả dắt mũi.

Một buổi sáng, nhóm Zalo gia đình bạn xuất hiện tấm ảnh một cụ bà tóc bạc ngồi bên nồi bánh chưng, ánh lửa hắt lên gương mặt nhăn nheo, đẹp như ảnh đoạt giải. Dưới ảnh là mấy chục lượt thả tim và một dòng “Thương bà quá”. Bạn phóng to lên xem kỹ. Bàn tay cụ đang cầm lạt có sáu ngón. Cái nồi không có quai, chỗ đáng lẽ là quai thì tan vào làn khói. Không có cụ bà nào cả. Tấm ảnh do máy vẽ ra trong vài giây.

Ảnh và video do AI tạo ra giờ đã đi vào bài quảng cáo, thiệp chúc Tết, ảnh đại diện, cả những bài đăng câu tương tác trên mạng xã hội. Hiểu sơ qua cách chúng được làm ra, ai là chủ của chúng, và làm sao để không bị chúng lừa, là chuyện đáng bỏ ra mười phút.

Máy “vẽ” từ một đám nhiễu

Phần lớn công cụ tạo ảnh phổ biến hiện nay dựa trên một họ kỹ thuật gọi là mô hình khuếch tán (diffusion). Ý tưởng nghe ngược đời. Khi huấn luyện, người ta lấy hàng trăm triệu tấm ảnh có kèm mô tả, rồi làm nhiễu chúng từng chút một, rắc thêm những đốm ngẫu nhiên cho đến khi ảnh chỉ còn như màn hình tivi mất sóng. Mô hình được dạy làm việc ngược lại: nhìn một tấm ảnh nhiễu và đoán xem bỏ bớt nhiễu đi thì ảnh gốc trông thế nào.

Khi bạn gõ “cụ bà gói bánh chưng bên bếp lửa, ánh sáng ấm”, máy bắt đầu từ một khung toàn nhiễu ngẫu nhiên. Qua vài chục bước, nó gọt dần, mỗi bước lại nhích hình ảnh về phía thứ “khớp” với câu mô tả của bạn nhất theo những gì nó đã học. Nó không lục kho tìm ảnh có sẵn rồi cắt dán. Nó cũng không biết bà cụ là ai, bánh chưng ngon ra sao. Nó chỉ biết những mẫu hình điểm ảnh nào thường đi cùng các chữ ấy.

Điều này giải thích vì sao ảnh AI giỏi cái tổng thể mà hay hỏng chi tiết. Ánh sáng, bố cục, tông màu là những thứ xuất hiện dày đặc trong dữ liệu, nên máy làm rất đẹp. Còn bàn tay có năm ngón, chữ trên biển hiệu, số trên mặt đồng hồ đòi hỏi một kiểu “hiểu” cấu trúc mà máy không thật sự có. Các thế hệ mô hình mới đã khắc phục khá nhiều, nhưng gốc rễ vấn đề vẫn còn đó.

Video khó hơn ảnh nhiều lần

Một video là hàng chục khung hình mỗi giây, và các khung phải ăn khớp với nhau. Chiếc áo đỏ ở giây thứ nhất phải vẫn đỏ ở giây thứ năm. Người bước qua cột điện thì cột điện vẫn phải đứng yên. Mô hình tạo video phải học không chỉ vẻ ngoài của sự vật mà cả cách chúng chuyển động theo thời gian.

Vì thế, video AI hay lộ ở những chỗ liên quan đến vật lý: nước chảy ngược, cốc cà phê tự đầy lại, một người đi bộ mà chân trượt trên mặt đất như đi trên băng, ngón tay xuyên qua tay cầm. Những đoạn ngắn vài giây, cảnh chậm, ít vật thể thì máy làm rất thuyết phục. Cảnh đông người, nhiều chuyển động phức tạp thì dễ để lại dấu vết hơn.

Một nhánh riêng là các công cụ ghép mặt và giả giọng, thứ thường được gọi là deepfake. Vnjin đã có bài riêng về chiêu lừa gọi video giả mạo, nên ở đây chỉ nhắc lại một điều: với cuộc gọi đòi tiền, đừng tin vào mắt mình, hãy gọi lại cho người thân qua số bạn vẫn biết.

Ảnh do AI vẽ là của ai?

Đây là câu hỏi mà pháp luật nhiều nước vẫn đang loay hoay, và câu trả lời có thể thay đổi trong vài năm tới. Có thể chia thành ba vấn đề nhỏ.

Thứ nhất, ảnh AI tạo ra có được bảo hộ bản quyền không. Phần lớn luật bản quyền trên thế giới, trong đó có Việt Nam, xây dựng quanh khái niệm tác giả là con người. Cơ quan Bản quyền Hoa Kỳ đã nhiều lần bày tỏ quan điểm rằng phần nội dung do máy tự tạo ra, không có đóng góp sáng tạo đáng kể của con người, thì không được đăng ký bản quyền. Nếu con người chỉnh sửa, sắp xếp, phối hợp nhiều thì phần đóng góp đó có thể được xem xét. Ở Việt Nam, luật hiện hành chưa có quy định thật rõ ràng riêng cho tác phẩm do AI tạo ra, nên nếu bạn định dùng ảnh AI cho mục đích thương mại quan trọng, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.

Thứ hai, chuyện dữ liệu huấn luyện. Các mô hình học từ vô số ảnh lấy trên mạng, trong đó có tác phẩm của hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia chưa từng đồng ý. Nhiều nghệ sĩ và hãng ảnh ở nước ngoài đã kiện các công ty AI, và các vụ kiện này còn đang được xử lý. Đây là điểm còn tranh cãi thật sự: một bên cho rằng máy “học” giống người học vẽ bằng cách xem tranh, bên kia cho rằng đó là sao chép quy mô công nghiệp để cạnh tranh với chính người bị sao chép.

Thứ ba, điều khoản của từng công cụ. Mỗi dịch vụ tạo ảnh có quy định riêng về việc bạn được dùng ảnh vào đâu, có được bán hay không. Ít ai đọc, nhưng nếu làm ảnh cho khách hàng hoặc in lên sản phẩm bán ra, bạn nên đọc kỹ.

Có một nguyên tắc thực tế đơn giản hơn mọi điều luật: đừng yêu cầu máy vẽ “theo phong cách” của một hoạ sĩ còn sống cụ thể rồi đem bán, đừng tạo ảnh người thật trong tình huống họ chưa từng ở đó. Chuyện thứ hai có thể vi phạm quyền hình ảnh cá nhân và gây tổn hại thật cho người bị ghép.

Năm cách soi một tấm ảnh nghi do AI tạo

Không có mẹo nào đúng trăm phần trăm, và càng về sau các dấu hiệu càng mờ đi. Nhưng kết hợp vài cách dưới đây sẽ giúp bạn bắt được phần lớn ảnh giả đang trôi nổi.

Soi chi tiết nhỏ. Phóng to bàn tay, tai, răng, đồ trang sức, gọng kính. Xem chữ trên biển hiệu, bao bì có đọc được không hay chỉ là những nét giống chữ. Nhìn hoa văn trên áo có lặp lại hợp lý không, hai bên bông tai có giống nhau không.

Soi nền. Máy thường dồn sức cho chủ thể chính, còn hậu cảnh hay có những thứ phi lý: lan can uốn cong rồi biến mất, người đứng xa có khuôn mặt nhoè như sáp, cửa sổ không thẳng hàng. Ở ảnh “cụ bà gói bánh” kia, góc bếp phía sau có lẽ sẽ chứa vài vật không gọi được tên.

Soi cảm giác “quá đẹp”. Da mịn như sứ, ánh sáng hoàn hảo từ mọi phía, màu sắc rực một cách đều đặn. Ảnh chụp đời thật có chỗ lộn xộn, chỗ thiếu sáng, có một cái ghế nhựa xanh không đúng chỗ.

Tìm nguồn. Dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh của các công cụ tìm kiếm lớn để xem ảnh xuất hiện lần đầu ở đâu. Ảnh về một sự kiện có thật thường có nhiều góc chụp từ nhiều người. Một tấm duy nhất, không ai biết ai chụp, được chia sẻ qua các trang câu tương tác, là lý do để nghi ngờ.

Xem nhãn và thông tin đính kèm. Một số nền tảng mạng xã hội đã gắn nhãn cho nội dung được xác định là do AI tạo. Một số công cụ tạo ảnh và hãng máy ảnh tham gia các chuẩn đính kèm “thông tin xuất xứ” vào file, nổi bật là chuẩn C2PA, cho biết ảnh được tạo hoặc chỉnh sửa bằng gì. Nhưng nhãn và thông tin này rất dễ mất khi ảnh bị chụp màn hình hay nén lại qua nhiều lần gửi. Có nhãn thì đáng tin hơn, không có nhãn thì chưa nói lên điều gì.

Các trang web tự nhận “phát hiện ảnh AI” cũng có ích, nhưng chúng hay báo nhầm theo cả hai chiều. Dùng chúng như một ý kiến tham khảo, không phải phán quyết.

Câu hỏi hữu ích nhất trước khi bấm chia sẻ không phải là “ảnh này thật không?”, mà là “nếu ảnh này giả, ai được lợi?”.

Dùng ảnh AI sao cho đàng hoàng

Ảnh AI không xấu. Nó giúp một quán cà phê nhỏ có ảnh minh hoạ thực đơn mà không phải thuê studio, giúp giáo viên có hình vẽ khủng long cho bài giảng, giúp bạn hình dung căn phòng sẽ ra sao nếu sơn màu xanh rêu. Vấn đề nằm ở chỗ đánh lừa.

Vài thói quen đơn giản giúp bạn dùng nó mà không làm ô nhiễm thêm không gian mạng. Ghi rõ “ảnh minh hoạ do AI tạo” khi đăng, nhất là ảnh có người hoặc cảnh trông như ảnh thời sự. Không dùng ảnh AI để minh hoạ cho tin tức về sự kiện có thật. Không tạo ảnh người quen, người nổi tiếng trong tình huống nhạy cảm, kể cả “cho vui”. Và với ảnh của con mình, nhớ rằng mỗi tấm bạn tải lên một dịch vụ lạ đều có thể nằm lại trên máy chủ của họ.

Lần tới khi thấy một tấm ảnh đẹp đến nghẹn lòng trong nhóm gia đình, thử dành mười giây phóng to bàn tay nhân vật. Nếu đếm đủ năm ngón, hãy đếm tiếp những người đứng phía sau.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!