An toàn số

Tin nhắn giả ngân hàng, cuộc gọi giả công an, điện lực: nhận diện và xử lý khi lỡ bấm

Tin nhắn giả có thể nằm ngay dưới tin báo số dư thật. Cách nhận ra kịch bản trong vài giây, và năm việc cần làm theo đúng thứ tự nếu đã lỡ cài app lạ.

Hai giờ chiều, điện thoại rung. Tin nhắn hiện tên ngân hàng quen thuộc, nằm ngay dưới những tin báo số dư thật mà bạn vẫn nhận mỗi tháng: “Tài khoản của quý khách sẽ bị tạm khoá do chưa cập nhật sinh trắc học. Vui lòng truy cập đường link sau trước 17h hôm nay.” Kèm theo là một đường link trông na ná tên ngân hàng, chỉ khác vài chữ cái.

Cùng tuần đó, một người hàng xóm nhận cuộc gọi tự xưng cán bộ điện lực, báo nhà sắp bị cắt điện vì nợ tiền, muốn tránh thì cài ứng dụng theo link gửi qua Zalo. Một người khác được “công an phường” gọi mời cài app để làm định danh điện tử cho nhanh. Ba câu chuyện, ba vai diễn, nhưng chung một kịch bản: dẫn bạn tới một đường link, rồi từ đó lấy tiền.

Bài này không nhằm làm bạn sợ điện thoại. Mục tiêu là để lần tới, bạn nhìn ra kịch bản trong vài giây, và nếu lỡ bấm rồi thì biết phải làm gì trước tiên.

Vì sao tin nhắn giả lại nằm chung với tin thật

Nhiều người tin tin nhắn vì nó hiện đúng tên ngân hàng, xếp ngay trong luồng tin cũ. Lý do là kẻ gian có thể dùng thiết bị phát sóng giả (thường gọi là trạm BTS giả) đặt trên xe chạy quanh khu đông người, phát tin nhắn với tên người gửi tuỳ ý. Điện thoại không phân biệt được, nên tin giả chui vào đúng cuộc hội thoại với tin thật. Công an và các nhà mạng đã nhiều lần cảnh báo về hình thức này, cũng như đã bắt giữ một số nhóm dùng thiết bị như vậy.

Bài học rút ra khá đơn giản: tên người gửi không chứng minh được gì cả. Thứ duy nhất đáng tin là kênh bạn tự mở: ứng dụng ngân hàng bạn đã cài từ trước, tổng đài in trên mặt sau thẻ, hoặc quầy giao dịch.

Ba vai diễn hay gặp nhất

Ngân hàng “báo khoá tài khoản”

Nội dung xoay quanh vài chủ đề quen: cập nhật sinh trắc học, nâng hạn mức, nhận điểm thưởng sắp hết hạn, tài khoản có giao dịch lạ. Điểm chung là có hạn chót gấp và một đường link. Ngân hàng thật hướng dẫn cập nhật thông tin ngay trong ứng dụng của họ, và các ngân hàng lớn ở Việt Nam đều đã công khai rằng họ không gửi link yêu cầu khách đăng nhập qua tin nhắn.

Điện lực, nhà mạng “sắp cắt dịch vụ”

Người gọi xưng nhân viên điện lực hoặc nhà mạng, đọc đúng tên, đôi khi cả địa chỉ của bạn (thông tin cá nhân bị lộ khá nhiều nên đừng coi đó là bằng chứng). Họ báo nợ cước, báo sai thông tin hợp đồng, rồi hướng bạn kết bạn Zalo với “nhân viên kỹ thuật” để được gửi link cài ứng dụng chăm sóc khách hàng.

Công an “hỗ trợ định danh” hoặc “mời làm việc”

Đây là kịch bản đánh vào nỗi sợ. Người gọi nói bạn liên quan đến một vụ án, hoặc thông tin định danh điện tử bị sai, cần cài ứng dụng để xác minh. Có kẻ còn gửi ảnh “giấy triệu tập” qua Zalo. Cần nhớ: cơ quan công an không làm việc qua điện thoại bằng cách bắt bạn cài app lạ hay chuyển tiền để “chứng minh trong sạch”. Ứng dụng định danh chính thức là VNeID, tải từ kho ứng dụng của Google hoặc Apple, không phải từ một đường link gửi qua tin nhắn.

File APK: cánh cửa mở toang cho kẻ gian

Trong cả ba kịch bản trên, đích đến thường là một file có đuôi .apk. Đây là định dạng cài đặt ứng dụng trên Android. Khi cài từ Google Play, ứng dụng được kiểm duyệt ít nhiều. Khi cài từ một file tải về qua link, không ai kiểm cả.

Ứng dụng giả thường có giao diện giống hệt app thật: logo ngân hàng, logo Bộ Công an, màu áo của điện lực. Sau khi cài, nó xin một loạt quyền. Quyền nguy hiểm nhất là trợ năng (Accessibility). Quyền này vốn dành cho người khiếm thị, cho phép ứng dụng đọc mọi thứ trên màn hình và tự bấm thay người dùng. Trao nó cho app độc hại chẳng khác gì đưa luôn tay mình cho người lạ. App có thể đọc mã OTP vừa về, mở ứng dụng ngân hàng lúc bạn ngủ, và tự chuyển tiền.

Nếu một ứng dụng vừa cài xong đã nài bạn bật trợ năng, cho phép “cài ứng dụng không rõ nguồn gốc”, hoặc đòi quyền đọc tin nhắn, hãy dừng lại. Ứng dụng tiện ích bình thường hiếm khi cần cả ba thứ đó. iPhone khó cài app ngoài App Store hơn, nhưng không miễn nhiễm: kẻ gian vẫn có thể dụ bạn nhập mật khẩu vào trang web giả, hoặc cài “hồ sơ cấu hình” lạ.

Năm giây để nhận diện

Bạn không cần nhớ hết mọi chiêu. Chỉ cần tập phản xạ hỏi mấy câu sau mỗi khi một tin nhắn hay cuộc gọi bắt bạn làm gì đó:

  • Có đường link hoặc yêu cầu cài ứng dụng không? Nếu có, mặc định là đáng ngờ.
  • Có hạn chót gấp không? “Trước 17h hôm nay”, “trong vòng 24 giờ” là dấu hiệu của người muốn bạn hết thời gian suy nghĩ.
  • Có yêu cầu giữ bí mật không? “Không được nói cho người nhà vì liên quan điều tra” là câu thoại của kẻ lừa đảo, không phải của cán bộ.
  • Tên miền có lạ không? Thêm gạch nối, thêm chữ, đuôi lạ như .xyz, .top, hoặc tên ngân hàng viết sai một ký tự.
  • Có hỏi mã OTP, mật khẩu, mã PIN không? Không tổ chức hợp pháp nào hỏi những thứ này.

Cách an toàn nhất vẫn là cúp máy, đóng tin nhắn, rồi tự liên hệ lại qua kênh bạn biết chắc. Với ngân hàng, gọi số in trên thẻ hoặc trên trang web chính thức mà bạn tự gõ địa chỉ. Với điện lực, xem hoá đơn tiền điện để lấy số tổng đài. Mất hai phút, nhưng đỡ được rất nhiều.

Lỡ bấm rồi thì làm gì, theo đúng thứ tự

Nhiều người biết mình bị lừa nhưng loay hoay mất vài tiếng mới hành động. Trong khoảng thời gian đó, tiền đã đi qua nhiều tài khoản trung gian. Thứ tự dưới đây ưu tiên chặn dòng tiền trước.

  1. Ngắt mạng điện thoại ngay: bật chế độ máy bay, tắt Wi-Fi. App độc hại cần mạng để gửi dữ liệu và nhận lệnh từ xa.
  2. Dùng một điện thoại khác gọi ngân hàng qua số in trên thẻ, yêu cầu khoá tài khoản, khoá thẻ và dịch vụ ngân hàng điện tử. Nếu đã mất tiền, báo ngay số tiền, thời gian, tài khoản nhận để ngân hàng phối hợp tra soát.
  3. Gỡ ứng dụng lạ. Nếu không gỡ được (app độc hại hay tự giấu mình hoặc chặn gỡ), vào Cài đặt, kiểm tra mục trợ năng và quản trị thiết bị, tắt quyền của app đó trước rồi gỡ. Vẫn không được thì nên sao lưu ảnh, danh bạ và khôi phục cài đặt gốc.
  4. Đổi mật khẩu ngân hàng, email, Zalo, Facebook từ một thiết bị sạch.
  5. Trình báo công an nơi gần nhất, mang theo ảnh chụp tin nhắn, số điện thoại, đường link, sao kê giao dịch. Đừng xoá gì cả, đó là chứng cứ.

Một lưu ý quan trọng: sau khi bị lừa, rất nhiều người nhận được lời mời “lấy lại tiền” từ các nhóm tự xưng hacker hay luật sư, kèm yêu cầu đóng phí trước. Đó là lớp lừa thứ hai. Việc thu hồi tiền chỉ đi qua ngân hàng và cơ quan công an.

Chuẩn bị trước cho cả nhà

Phòng hơn chữa. Vài việc bạn có thể làm ngay cuối tuần này: vào cài đặt Android của bố mẹ, tắt tuỳ chọn cho phép cài ứng dụng từ nguồn không xác định; đặt hạn mức chuyển tiền trong ngày ở mức vừa đủ dùng; bật thông báo biến động số dư để thấy ngay giao dịch lạ. Và quan trọng nhất là một quy ước gia đình: ai nhận được tin nhắn hay cuộc gọi bắt cài app, chuyển tiền gấp, thì gọi cho người nhà trước đã.

Kẻ gian sống nhờ sự vội vàng. Bạn chỉ cần chậm lại đúng lúc họ muốn bạn nhanh lên. Thử nghĩ xem, trong danh bạ nhà mình, ai là người dễ bị hối thúc nhất, và bạn đã nói chuyện này với họ chưa?

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!