Tối Chủ nhật, cô Lan (tên minh hoạ) dạy Văn ở một trường cấp ba ngồi chấm bài nghị luận. Đến bài thứ mười hai, cô dừng lại. Bài viết trơn tru, đủ mở thân kết, dẫn chứng gọn gàng, nhưng đọc lên thấy lạ. Cậu học sinh này mọi khi viết sai chính tả, câu cụt câu dài, vậy mà hôm nay câu nào cũng cân đối, lại có cả cụm “trong bối cảnh xã hội hiện đại” mà cô chưa bao giờ thấy em dùng.
Cảnh này đang diễn ra ở không ít phòng giáo viên. Có thầy cô cấm tiệt AI, có thầy cô thì lặng lẽ dùng nó soạn bài mỗi tối. Học sinh thì đi trước cả hai, nhiều em biết dùng chatbot trước cả khi thầy cô kịp nghĩ ra quy định. Câu hỏi không còn là có nên cho AI vào lớp hay không, vì nó đã vào rồi, mà là dùng thế nào để học sinh vẫn thật sự học.
Học sinh đang dùng AI vào việc gì
Nói chuyện với học sinh, bạn sẽ thấy cách dùng rất đa dạng. Có em chụp ảnh bài toán rồi nhờ giải. Có em nhờ viết đoạn văn cảm nhận về một bài thơ. Có em nhờ dịch đoạn tiếng Anh, tóm tắt chương lịch sử trước giờ kiểm tra, hoặc hỏi một khái niệm hoá học mà trên lớp chưa hiểu. Có em dùng nó như một người bạn để tâm sự lúc áp lực thi cử.
Trong danh sách đó, có những việc giúp học, có những việc thay cho học. Ranh giới khá rõ nếu đặt một câu hỏi đơn giản: sau khi dùng AI, em có tự làm được bài tương tự mà không cần nó không? Nhờ AI giải thích vì sao phương trình này phải đặt ẩn phụ là đang học. Chép nguyên lời giải vào vở là đang mượn điểm.
Vấn đề là sự cám dỗ rất lớn. Một bài văn mất hai tiếng tự viết, AI làm trong hai mươi giây. Với một học sinh mệt mỏi lúc mười giờ đêm, lựa chọn ấy không khó đoán. Vì vậy, chỉ dặn “đừng dùng AI làm hộ” thường không đủ. Cách giao bài và cách kiểm tra cũng phải thay đổi.
Giáo viên dùng AI để bớt việc giấy tờ
Với giáo viên, AI hữu ích nhất ở những việc tốn thời gian mà không đòi hỏi hiểu học sinh. Soạn mười câu trắc nghiệm ôn tập từ một bài học, viết lại một đoạn văn bản cho dễ đọc hơn với học sinh yếu, gợi ý trò chơi khởi động năm phút, nghĩ ra ví dụ đời thường cho một khái niệm vật lý, soạn thư mời họp phụ huynh. Những việc này trước kia ngốn cả buổi tối, nay có thể xong trong ít phút, phần thời gian dư ra dành cho việc chỉ con người làm được.
Nhưng có vài điều cần nhớ. Thứ nhất, AI có thể sai kiến thức, nhất là kiến thức gắn với chương trình Việt Nam: gán nhầm tác giả bài thơ, nhầm năm sự kiện lịch sử, ra bài toán có đáp án sai. Mọi thứ đưa vào lớp phải được kiểm tra lại với sách giáo khoa. Thứ hai, AI không biết lớp của bạn. Nó không biết lớp 10A2 có bốn mươi lăm em, ba em đang theo không kịp, phòng học không có máy chiếu. Gợi ý của nó là nguyên liệu thô.
Thứ ba, và quan trọng: đừng dán tên, điểm số, nhận xét về học sinh cụ thể vào chatbot. Đó là thông tin cá nhân của trẻ vị thành niên. Nếu muốn nhờ AI góp ý cách viết nhận xét học bạ, hãy viết chung chung, không kèm tên thật. Và nếu trường hay Sở có hướng dẫn riêng về việc dùng AI, hãy theo hướng dẫn đó.
Giao bài sao cho AI không làm hộ được
Không có loại bài nào AI hoàn toàn không làm được, nhưng có những cách giao bài khiến việc nhờ máy làm hộ trở nên vô nghĩa hoặc dễ lộ.
Cách thứ nhất là gắn bài với trải nghiệm riêng. Thay vì “Phân tích giá trị nhân đạo trong một tác phẩm”, hãy yêu cầu “Kể một lần em thấy một người được đối xử bất công ở quanh mình, rồi so sánh với cách Nam Cao nhìn nhân vật Chí Phèo”. AI có thể bịa một trải nghiệm, nhưng bài viết sẽ thiếu những chi tiết thật mà giáo viên dễ nhận ra.
Cách thứ hai là chấm cả quá trình chứ không chỉ sản phẩm. Yêu cầu nộp dàn ý viết tay, bản nháp có gạch xoá, hoặc cho viết một phần ngay trên lớp. Một bài văn không có bản nháp nào cả là điều đáng hỏi.
Cách thứ ba là hỏi miệng. Sau khi nộp bài, gọi ngẫu nhiên vài em lên giải thích một đoạn mình viết: vì sao chọn dẫn chứng này, câu này có ý gì. Người tự viết trả lời được ngay. Người chép thì lúng túng. Không cần biến buổi hỏi thành buổi “bắt lỗi”, chỉ cần học sinh biết rằng có thể bị hỏi.
Cách thứ tư thú vị hơn: đưa AI vào chính bài tập. Cho cả lớp xem một bài văn do AI viết về một tác phẩm, rồi yêu cầu các em tìm chỗ sai kiến thức, chỗ sáo rỗng, chỗ thiếu dẫn chứng, và viết lại cho hay hơn. Học sinh vừa ôn bài, vừa học cách đọc văn bản máy tạo ra một cách hoài nghi, một kỹ năng các em sẽ cần suốt đời.
Về các công cụ “phát hiện AI”
Nhiều giáo viên hỏi có công cụ nào biết chắc bài nào do AI viết không. Câu trả lời thật là chưa có công cụ nào đáng tin đến mức dùng làm bằng chứng. Các công cụ phát hiện hay báo nhầm, có khi gắn cờ cả bài học sinh tự viết, đặc biệt những bài viết theo văn mẫu, câu cú đều đặn. Với tiếng Việt, độ chính xác của chúng càng khó đoán vì phần lớn được thiết kế cho tiếng Anh.
Vì thế, đừng kết luận một em gian lận chỉ dựa vào một con số phần trăm. Cảm giác “bài này không giống em” của cô Lan đáng tin hơn, và cách xử lý tốt nhất là nói chuyện. Hỏi em viết bài thế nào, nhờ em giải thích vài đoạn. Nhiều khi em thừa nhận ngay, và đó là cơ hội để nói về chuyện học chứ không chỉ chuyện phạt.
Cách học với AI mà không bị lười
Với học sinh, có vài cách dùng AI biến nó thành gia sư thay vì người làm hộ. Khi gặp bài khó, đừng hỏi “giải bài này”, hãy viết: “Đừng cho em đáp án. Hãy gợi ý bước đầu tiên, em sẽ thử làm tiếp.” Khi ôn thi, nhờ nó ra đề: “Hỏi em năm câu về nguyên nhân Chiến tranh thế giới thứ nhất, từng câu một, chờ em trả lời rồi mới chấm.” Khi học một khái niệm, bảo nó giải thích như cho học sinh lớp sáu, rồi tự mình giải thích lại bằng lời của mình xem có đúng không.
Và luôn đối chiếu với sách giáo khoa hoặc vở ghi, vì đề thi chấm theo chương trình, không theo chatbot. Nếu AI và sách nói khác nhau, hỏi thầy cô.
Học sinh dùng AI giỏi nhất không phải em hỏi nhiều nhất, mà là em biết lúc nào nên tắt nó đi để tự nghĩ.
Phụ huynh có thể làm gì
Phụ huynh không cần hiểu công nghệ để giúp con. Hãy ngồi cạnh con một buổi và nhờ con chỉ xem con dùng AI thế nào. Hỏi con: hôm nay AI giúp con hiểu thêm điều gì? Nếu con chỉ trả lời được “nó làm bài giúp con”, đó là lúc nói chuyện.
Cũng nên để ý chuyện con dùng chatbot để tâm sự. Một chatbot có thể nghe con nói lúc nửa đêm, nhưng không thay được người lớn biết lắng nghe. Nếu con có vẻ tìm đến máy nhiều hơn tìm đến người, hãy hỏi han nhẹ nhàng xem con đang lo điều gì.
Quay lại bài văn của cậu học sinh trong lớp cô Lan. Có lẽ cách tốt nhất không phải là cho điểm không, mà là hẹn em ra giờ chơi, đưa lại bài và hỏi: “Đoạn này em viết hay đấy, em kể cô nghe em nghĩ ra thế nào?” Câu trả lời, dù là gì, sẽ là khởi đầu của một bài học thật.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!