Hai người cùng mở một chatbot, cùng muốn viết lời chúc mừng sinh nhật mẹ. Người thứ nhất gõ: “Viết lời chúc sinh nhật mẹ.” Người thứ hai gõ: “Mẹ tôi năm nay 62 tuổi, giáo viên về hưu ở Nam Định, thích trồng lan, hay lo cho con cháu. Viết lời chúc sinh nhật ngắn, khoảng năm câu, giọng ấm áp, không sến, để tôi đọc trong bữa cơm gia đình. Nhắc đến chuyện mẹ hay dậy sớm tưới lan.”
Kết quả của người thứ nhất là một đoạn văn có thể gửi cho bất kỳ bà mẹ nào trên đời. Kết quả của người thứ hai là thứ có thể khiến mẹ rưng rưng. Cùng một cỗ máy, khác nhau ở câu lệnh. Câu lệnh ấy, dân công nghệ gọi là prompt.
Viết prompt không phải phép thuật, cũng không cần học thuộc công thức bí truyền nào. Nó gần với kỹ năng giao việc cho người khác hơn là kỹ năng lập trình. Bài này đi qua những nguyên tắc chính, kèm ví dụ tiếng Việt mà bạn có thể chép về dùng ngay.
Nói rõ bối cảnh: bạn là ai, cần cho ai, để làm gì
Chatbot không biết gì về bạn. Nó không biết bạn là chủ tiệm bánh hay sinh viên năm hai, không biết đoạn văn bạn cần là để đăng Facebook hay nộp cho sếp. Khi thiếu thông tin, nó sẽ đoán theo mức trung bình, và mức trung bình thì nhạt.
Một prompt tốt thường trả lời được bốn câu hỏi: bạn là ai, người đọc là ai, mục đích là gì, và giới hạn là gì. So sánh hai cách hỏi sau.
Cách mơ hồ: “Viết bài quảng cáo bánh trung thu.”
Cách rõ ràng: “Tôi có một tiệm bánh nhỏ ở Đà Nẵng, năm nay làm bánh trung thu nhân đậu xanh và nhân thập cẩm, ít ngọt, đóng hộp giấy kraft. Khách chủ yếu là dân văn phòng 25–40 tuổi mua biếu đối tác. Viết một bài đăng Facebook khoảng 120 chữ, giọng thân thiện, có lời kêu gọi đặt hàng qua tin nhắn. Không dùng từ ‘đỉnh cao’, không dùng quá hai biểu tượng cảm xúc.”
Prompt thứ hai dài hơn, nhưng bạn tiết kiệm được ba bốn lượt sửa đi sửa lại sau đó.
Cho ví dụ thay vì mô tả
Mô tả giọng văn bằng tính từ thường không hiệu quả. “Viết hài hước” với bạn có thể là kiểu châm biếm nhẹ, với máy lại là chơi chữ lố bịch. Cách nhanh nhất là đưa một mẫu.
Ví dụ: “Dưới đây là hai câu giới thiệu món ăn tôi đã viết, hãy viết thêm năm câu cho năm món khác theo đúng phong cách này. Mẫu 1: ‘Bún chả: khói than hoa bay ra tận đầu ngõ, ăn xong nhớ mang khăn giấy.’ Mẫu 2: ‘Bánh cuốn: mỏng đến mức nhìn xuyên được, chấm nước mắm có vài lát chả quế.’ Các món cần viết: phở cuốn, nem rán, xôi xéo, bánh mì pate, chè bưởi.”
Máy học từ ví dụ rất nhanh: độ dài, nhịp câu, kiểu chi tiết, cả dấu hai chấm sau tên món. Nếu muốn đầu ra theo một định dạng cố định, như bảng, danh sách hay một mẫu email công ty, hãy dán mẫu đó vào.
Chia việc lớn thành các bước nhỏ
Một lỗi hay gặp là dồn mọi thứ vào một câu: “Lên kế hoạch kinh doanh quán cà phê, tính vốn, viết slogan, thiết kế thực đơn và soạn nội quy nhân viên.” Kết quả là một bản thứ gì cũng có nhưng thứ gì cũng sơ sài.
Hãy làm như khi bạn tự làm việc: từng bước một. Bước đầu, nhờ AI liệt kê các hạng mục chi phí khi mở quán cà phê nhỏ khoảng 30 mét vuông. Bạn xem, gạch bớt, bổ sung. Bước hai, đưa con số thực tế bạn đã hỏi được, như tiền thuê mặt bằng, giá máy pha, rồi nhờ nó dựng bảng tính vốn. Bước ba mới đến slogan và thực đơn. Mỗi bước bạn đều kiểm soát được, và AI có thêm thông tin từ bước trước để làm bước sau tốt hơn.
Với bài toán cần suy luận, như tính lãi vay hay chia tiền nhóm, hãy thêm câu “Trình bày từng bước tính toán”. Khi máy phải viết ra các bước, nó ít nhầm hơn, và bạn dễ phát hiện chỗ sai nếu có. Riêng con số quan trọng thì vẫn nên bấm máy tính kiểm tra lại.
Đặt vai và đặt giới hạn
Bảo AI đóng một vai cụ thể giúp câu trả lời đúng góc nhìn hơn. “Hãy đóng vai một nhà tuyển dụng ngành kế toán đã đọc hàng nghìn hồ sơ. Đọc CV dưới đây và chỉ ra năm điểm khiến bạn có thể loại hồ sơ này ngay vòng đầu.” Câu trả lời sẽ sắc hơn hẳn so với “Nhận xét CV giúp tôi”.
Giới hạn cũng quan trọng không kém. Nói rõ độ dài (“không quá 200 chữ”), những điều cần tránh (“không dùng thuật ngữ chuyên môn, người đọc là ông bà lớn tuổi”), mức độ chắc chắn (“nếu không chắc thông tin nào, hãy nói rõ là không chắc thay vì đoán”). Câu cuối này đặc biệt hữu ích, vì mặc định chatbot có xu hướng trả lời mọi thứ với giọng tự tin như nhau.
Với tiếng Việt, hãy dặn cả cách xưng hô. “Xưng ‘em’ và gọi khách là ‘anh/chị’” cho một tin nhắn chăm sóc khách hàng; “xưng ‘cháu’, gọi ‘bác’” cho một lời mời họ hàng. Nếu không dặn, máy thường dùng “tôi” và “bạn”, nghe đúng nhưng xa.
Sửa bằng cách trò chuyện tiếp
Hiếm khi lần đầu đã ưng. Đừng xoá đi gõ lại từ đầu, hãy nói tiếp như nói với người cộng tác: “Đoạn hai dài quá, rút còn một nửa.” “Bỏ câu mở đầu, vào thẳng vấn đề.” “Giọng này hơi giống văn quảng cáo, viết lại tự nhiên như người thật kể chuyện.” “Giữ nguyên ý, nhưng đổi ví dụ về Sài Gòn thành ví dụ về Huế.”
Góp ý càng cụ thể, bản sửa càng trúng. “Viết hay hơn” gần như vô ích, vì máy không biết “hay” của bạn là gì. Chỉ ra đúng câu nào bạn không thích và vì sao.
Nếu cuộc trò chuyện đã quá dài và máy bắt đầu lẫn lộn yêu cầu cũ với mới, hãy mở cuộc trò chuyện mới, dán bản tốt nhất hiện có cùng toàn bộ yêu cầu đã chốt. Làm lại từ một nền sạch thường nhanh hơn cố sửa tiếp.
Một prompt tốt không phải câu thần chú, mà là một lời giao việc mà chính bạn, nếu nhận được, cũng biết phải làm gì.
Một khung mẫu để bắt đầu
Nếu chưa quen, bạn có thể dùng khung đơn giản sau rồi điền vào chỗ trống: “Tôi là [bạn là ai]. Tôi cần [sản phẩm gì] cho [người đọc nào] để [mục đích gì]. Thông tin có sẵn: [dán vào đây]. Yêu cầu: [độ dài, giọng văn, định dạng, xưng hô]. Tránh: [những điều không muốn]. Nếu thiếu thông tin, hãy hỏi tôi trước khi viết.”
Ví dụ điền thử: “Tôi là kế toán ở một công ty xây dựng nhỏ. Tôi cần một email nhắc thanh toán gửi cho khách hàng đã chậm trả 30 ngày. Thông tin: hoá đơn số 125, giá trị 48 triệu đồng, hạn thanh toán ngày 15 tháng trước. Yêu cầu: lịch sự nhưng rõ ràng, dưới 150 chữ, xưng ‘chúng tôi’, gọi ‘Quý công ty’. Tránh: giọng đe doạ.”
Còn một điều không nằm trong khung nhưng nên thành phản xạ: đừng dán vào prompt những thứ không muốn lộ, như số tài khoản thật, mật khẩu, hồ sơ bệnh án. Thay bằng dữ liệu giả hoặc ký hiệu, kết quả vẫn dùng được.
Thử lấy một việc bạn định làm trong tuần này, một email khó viết hay một kế hoạch còn lộn xộn, và viết prompt theo khung trên. Sau đó so với cách bạn vẫn hỏi trước giờ. Khác biệt thường rõ ngay từ lần đầu.
Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!