Chị Hạnh (tên minh hoạ) làm kế toán cho một công ty nhỏ ở Bình Dương. Cuối tháng, file lương gần trăm nhân viên cần được rà lại, và chị nghĩ ra một cách nhanh: dán cả bảng vào chatbot, nhờ nó kiểm tra xem công thức tính thuế thu nhập có chỗ nào sai. Ba phút sau chị có câu trả lời gọn gàng. Chỉ đến tối, lúc nằm lướt điện thoại, chị mới chợt nghĩ: bảng đó có họ tên, số tài khoản ngân hàng, mức lương của từng người. Giờ nó đang ở đâu?
Câu hỏi của chị Hạnh là câu hỏi mà rất nhiều người dùng AI chưa từng đặt ra. Khung chat trông riêng tư như một cuốn sổ tay, nhưng thật ra nó giống một lá thư gửi đi xa hơn. Bài này giải thích những gì thường xảy ra với lời bạn gõ, và cách tự đặt ranh giới cho mình.
Lời bạn gõ không ở lại trong điện thoại
Các mô hình ngôn ngữ lớn quá nặng để chạy trên điện thoại hay máy tính cá nhân thông thường. Khi bạn gõ một câu hỏi và bấm gửi, nội dung đó được truyền qua internet đến máy chủ của công ty cung cấp dịch vụ, thường đặt ở nước ngoài. Máy chủ xử lý, tạo câu trả lời, rồi gửi về.
Trên đường đi, dữ liệu thường được mã hoá, nên người ngồi cùng quán cà phê dùng chung wifi khó mà đọc trộm. Nhưng khi đến nơi, công ty cung cấp dịch vụ đọc được nội dung, vì họ phải đọc thì mới trả lời được. Vấn đề quyền riêng tư không nằm ở chỗ có ai chặn giữa đường, mà ở chỗ sau khi trả lời xong, công ty làm gì với dữ liệu đó.
Một số điện thoại và máy tính đời mới có chạy những mô hình nhỏ ngay trên thiết bị cho vài tính năng như tóm tắt tin nhắn, sửa ảnh. Khi ấy dữ liệu có thể không rời máy. Nhưng với các chatbot đa năng phổ biến, bạn nên mặc định rằng lời mình gõ đã đi ra ngoài.
Ba nơi dữ liệu của bạn có thể đến
Chính sách mỗi công ty khác nhau và thay đổi theo thời gian, nên điều dưới đây là các khả năng phổ biến, không phải mô tả một dịch vụ cụ thể nào.
Lịch sử trò chuyện. Hầu hết chatbot lưu lại các cuộc trò chuyện để bạn xem lại. Nghĩa là chúng nằm trên máy chủ, gắn với tài khoản của bạn, cho đến khi bạn xoá. Ngay cả khi bạn bấm xoá, dữ liệu có thể vẫn được giữ thêm một thời gian trong hệ thống sao lưu hoặc vì lý do pháp lý, tuỳ chính sách từng nơi.
Dữ liệu huấn luyện. Với nhiều dịch vụ dành cho người dùng cá nhân, nội dung trò chuyện có thể được dùng để cải thiện mô hình đời sau, trừ khi bạn tắt tuỳ chọn đó trong phần cài đặt. Điều này không có nghĩa là câu bạn gõ sẽ bị “in nguyên văn” ra cho người khác. Nhưng các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng mô hình đôi khi có thể ghi nhớ và lặp lại những đoạn dữ liệu hiếm từng thấy khi huấn luyện. Rủi ro thấp, nhưng không bằng không.
Người thật đọc. Để kiểm tra chất lượng và phát hiện lạm dụng, một số công ty cho nhân viên hoặc đối tác xem xét một phần nhỏ các cuộc trò chuyện. Thường thì dữ liệu được tách khỏi tên tài khoản, nhưng nếu chính bạn đã gõ họ tên, địa chỉ, số điện thoại vào nội dung, thì việc “ẩn danh” ấy chẳng che được gì.
Ngoài ra còn những rủi ro rất đời thường: tài khoản bị đánh cắp mật khẩu, máy tính dùng chung ở công ty quên đăng xuất, đứa cháu mượn điện thoại rồi mở lịch sử chat. Lịch sử trò chuyện với AI có khi tiết lộ về bạn nhiều hơn cả nhật ký tìm kiếm, vì người ta kể với chatbot cả những điều không dám hỏi ai.
Những thứ không bao giờ nên dán vào khung chat
Một quy tắc dễ nhớ: đừng gõ vào chatbot điều gì mà bạn không muốn thấy dán lên bảng tin chung cư. Cụ thể hơn, có mấy nhóm thông tin nên giữ lại.
Mật khẩu, mã OTP, mã PIN, số thẻ ngân hàng kèm ngày hết hạn. Không có lý do chính đáng nào để một chatbot cần những thứ này. Nếu một “trợ lý AI” hỏi, gần như chắc chắn đó là lừa đảo.
Số căn cước công dân, hộ chiếu, ảnh chụp giấy tờ tuỳ thân. Những thứ này là chìa khoá để kẻ xấu mở tài khoản, vay tiền đứng tên bạn.
Thông tin của người khác: bảng lương như của chị Hạnh, danh sách khách hàng, hồ sơ bệnh nhân, điểm số học sinh. Bạn có thể sẵn sàng chấp nhận rủi ro cho mình, nhưng không có quyền quyết định thay cho họ. Ở Việt Nam, Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định sau đó đặt ra trách nhiệm cho tổ chức xử lý dữ liệu cá nhân. Nếu bạn làm ở doanh nghiệp, việc đưa dữ liệu khách hàng lên một dịch vụ bên ngoài có thể vướng quy định pháp luật lẫn quy định nội bộ, nên hỏi bộ phận pháp chế hoặc IT trước.
Tài liệu mật của công ty: hợp đồng chưa ký, mã nguồn, kế hoạch kinh doanh, báo cáo tài chính chưa công bố. Đã có những doanh nghiệp lớn trên thế giới phải hạn chế nhân viên dùng chatbot công cộng sau khi phát hiện tài liệu nội bộ bị dán lên đó.
Chi tiết sức khoẻ và đời tư quá cụ thể gắn với danh tính. Hỏi “đau bụng dưới bên phải kéo dài có nguy hiểm không” là bình thường. Kể tên thật, bệnh viện, số hồ sơ, kèm ảnh kết quả xét nghiệm có tên mình là chuyện khác.
Vẫn dùng AI được, chỉ cần khéo hơn
Giữ quyền riêng tư không có nghĩa là bỏ AI. Phần lớn lợi ích của chatbot đến từ việc nó hiểu cấu trúc vấn đề, chứ không cần dữ liệu thật của bạn.
Cách thứ nhất là thay tên đổi số. Chị Hạnh hoàn toàn có thể tạo một bảng mẫu năm dòng với tên “Nhân viên A, B, C”, mức lương giả định, rồi nhờ AI kiểm tra công thức. Khi công thức đúng, chị áp dụng lại vào file thật trên máy mình. Kết quả y hệt, rủi ro gần như bằng không.
Cách thứ hai là hỏi về phương pháp thay vì đưa dữ liệu. Thay vì dán hợp đồng thuê nhà có tên hai bên và số căn cước, hãy hỏi “hợp đồng thuê nhà nên có những điều khoản nào để bảo vệ người thuê”, rồi tự đối chiếu.
Cách thứ ba là vào phần cài đặt của dịch vụ bạn dùng, dành năm phút xem có tuỳ chọn tắt việc dùng dữ liệu để huấn luyện, chế độ trò chuyện tạm thời không lưu lịch sử, và cách xoá lịch sử cũ hay không. Tên gọi các tuỳ chọn này khác nhau giữa các ứng dụng và hay đổi sau mỗi lần cập nhật, nên thỉnh thoảng nên kiểm tra lại.
Cách thứ tư dành cho người đi làm: nếu công ty có cung cấp bản AI dành cho doanh nghiệp, hãy dùng bản đó cho việc công. Các gói doanh nghiệp thường có cam kết chặt hơn về việc không dùng dữ liệu để huấn luyện và có hợp đồng ràng buộc, khác với tài khoản miễn phí cá nhân. Nhưng hãy hỏi IT để biết chắc, đừng tự đoán.
Chatbot không có miệng để kể lại chuyện của bạn, nhưng nó có một ổ cứng ở đâu đó rất xa.
Cẩn thận với ứng dụng “AI” không rõ nguồn gốc
Kèm theo cơn sốt AI là vô số ứng dụng và trang web tự xưng là “AI miễn phí”, “AI xem bói”, “AI biến ảnh thành tranh”, “AI đọc vị tính cách”. Một số là sản phẩm tử tế. Một số chỉ là lớp vỏ gọi đến dịch vụ của bên khác, cộng thêm việc thu gom dữ liệu của bạn. Một số là công cụ lừa đảo để lấy ảnh khuôn mặt, số điện thoại, quyền truy cập danh bạ.
Trước khi tải ảnh mặt mình hay ảnh con cái lên một ứng dụng lạ, hãy tự hỏi: ai làm ra nó, họ kiếm tiền bằng cách nào, và tại sao một ứng dụng biến ảnh thành tranh lại cần đọc danh bạ của tôi? Nếu không trả lời được, đừng tải lên. Khi một dịch vụ miễn phí mà không rõ nguồn thu, thường thì dữ liệu của bạn chính là thứ được đem bán.
Còn chị Hạnh? Chị đăng nhập lại, xoá cuộc trò chuyện hôm ấy, tắt tuỳ chọn chia sẻ dữ liệu, rồi kể chuyện với sếp để công ty làm một quy định ngắn về dùng AI. Không có gì chắc chắn rằng bảng lương đã an toàn. Nhưng tháng sau, file mẫu năm dòng “Nhân viên A, B, C” làm việc tốt không kém. Lần tới, trước khi bấm gửi, bạn thử đọc lại tin nhắn một lượt với con mắt của người lạ xem sao.



Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!