An toàn số

An toàn số cho trẻ em và người cao tuổi trong gia đình

Đứa cháu xem video, ông nội nhận tin trúng thưởng xe máy. Những cài đặt và cuộc nói chuyện giúp hai đầu tuổi tác trong nhà bớt hớ trên mạng.

Trong cùng một phòng khách, đứa cháu tám tuổi đang xem video hoạt hình trên máy tính bảng, còn ông nội ngồi cạnh dò từng chữ trên Zalo, vừa nhận được tin nhắn báo “trúng thưởng xe máy, nộp phí vận chuyển để nhận”. Hai người, hai thế hệ, nhưng đứng trước cùng một vấn đề: internet được làm ra cho người trẻ và trung niên rành công nghệ, còn những ai ở hai đầu tuổi tác thì dễ hớ nhất.

Người ở giữa, thường là bạn, đang đọc bài này, vừa làm phụ huynh vừa làm con. Đây là những việc cụ thể bạn có thể làm cho cả hai đầu.

Trẻ em: nỗi lo không chỉ là xem nhiều

Phụ huynh hay lo nhất chuyện con dán mắt vào màn hình. Đó là chuyện thật, nhưng rủi ro an toàn số còn nằm ở chỗ khác:

  • Nội dung không hợp lứa tuổi lọt qua thuật toán gợi ý: video bạo lực đội lốt hoạt hình, thử thách nguy hiểm lan truyền.
  • Người lạ làm quen qua game trực tuyến, tặng vật phẩm, rồi xin ảnh, xin số điện thoại, hẹn gặp.
  • Tiêu tiền: nạp game bằng thẻ ngân hàng của bố mẹ lưu sẵn trong máy, hoặc bị lừa “bán acc”, “tặng kim cương miễn phí” đổi lấy mật khẩu.
  • Bắt nạt qua mạng trong nhóm lớp, nhóm game, nơi người lớn không nhìn thấy.
  • Chia sẻ quá mức: đăng ảnh mặc đồng phục có tên trường, quay video trước cổng nhà.

Không có công cụ nào chặn được hết. Công cụ giúp giảm rủi ro; còn phần lớn sự an toàn đến từ việc con có dám kể với bạn khi gặp chuyện hay không.

Cài đặt cho máy của con

Mấy thiết lập sau mất chừng nửa tiếng, nên làm trước khi đưa máy cho con:

  1. Tạo tài khoản trẻ em. Google có Family Link cho Android, Apple có Chia sẻ trong gia đình và Thời gian sử dụng cho iPhone, iPad. Bạn đặt giới hạn thời gian, duyệt từng ứng dụng con muốn cài, lọc nội dung theo độ tuổi.
  2. YouTube Kids hoặc tài khoản có giám sát cho trẻ nhỏ, thay vì YouTube thường. Vẫn có video lọt lưới, nhưng ít hơn nhiều.
  3. Tắt thanh toán không cần xác nhận. Gỡ thẻ ngân hàng khỏi máy con, hoặc bật “yêu cầu mua hàng” để mọi giao dịch phải qua bạn duyệt.
  4. Kiểm tra cài đặt trong từng game: tắt trò chuyện với người lạ, đặt tài khoản ở chế độ riêng tư.
  5. Để máy dùng ở phòng chung, nhất là với trẻ dưới mười tuổi, và không mang thiết bị vào phòng ngủ buổi tối.

Với trẻ lớn hơn, khoảng từ cấp hai, giám sát chặt quá dễ phản tác dụng: con sẽ lập tài khoản phụ, mượn máy bạn. Lúc này nên chuyển dần từ kiểm soát sang thoả thuận, nói rõ lý do của từng giới hạn và nới dần khi con chứng tỏ được.

Những cuộc nói chuyện quan trọng hơn phần mềm

Hãy dạy con vài nguyên tắc ngắn, nói đi nói lại cho thuộc như bảng cửu chương. Không gửi ảnh cho người chỉ quen trên mạng, dù họ nói là bạn cùng tuổi. Không nói tên trường, địa chỉ nhà, giờ tan học. Ai bảo “đừng kể với bố mẹ” thì càng phải kể. Gặp thứ gì làm con sợ, khó chịu, cứ tắt máy và gọi bố mẹ, con sẽ không bị mắng.

Câu cuối cùng là quan trọng nhất, và cũng khó giữ nhất. Nếu lần đầu con thú nhận đã lỡ bấm vào trang lạ mà bị tịch thu điện thoại một tháng, lần sau con sẽ im lặng. Phản ứng bình tĩnh của bạn ở lần đầu quyết định con có quay lại tìm bạn ở lần thứ hai.

Người cao tuổi: tin người là điểm yếu bị nhắm tới

Ông bà, cha mẹ ta lớn lên trong môi trường mà người xưng là cán bộ thì thường đúng là cán bộ, cuộc gọi báo tin thì thường là tin thật. Kẻ gian khai thác đúng sự tin tưởng đó. Những kịch bản hay nhắm vào người lớn tuổi:

  • Giả công an, viện kiểm sát báo liên quan vụ án, yêu cầu chuyển tiền vào “tài khoản tạm giữ”.
  • Giả con cháu gặp nạn, cần tiền gấp, thường kèm “đừng nói với bố mẹ cháu”.
  • Trúng thưởng, quà tri ân, cần đóng phí hoặc thuế trước.
  • Thuốc chữa bách bệnh, thực phẩm chức năng quảng cáo qua livestream, đặt mua rồi mới thấy không như lời hứa.
  • Hỗ trợ cài VNeID, cập nhật lương hưu, bảo hiểm xã hội qua đường link lạ.

Phần lớn đều có chung ba dấu hiệu: hối thúc, đòi giữ bí mật, và kết thúc bằng chuyển tiền hoặc cài ứng dụng.

Giúp cha mẹ mà không làm họ thấy bị coi thường

Nhiều người con nói chuyện này kiểu “bố mẹ cứ để con, bố mẹ không biết đâu”. Câu đó làm người lớn tự ái, và họ sẽ giấu khi có chuyện. Cách tốt hơn là kể lại một vụ thật vừa lên báo, hỏi “nếu có ai gọi thế thì bố mẹ làm sao”, và cùng nhau thống nhất cách xử lý.

Một quy ước gia đình rất hiệu quả là câu hỏi bí mật: cả nhà chọn một câu hỏi mà chỉ người trong nhà biết đáp án, như tên con chó đầu tiên nhà mình nuôi. Khi ai đó gọi xưng con cháu xin tiền gấp, bố mẹ hỏi câu đó. Kẻ gian, kể cả dùng giọng nói giả, sẽ không trả lời được.

Về mặt kỹ thuật, bạn có thể giúp: cài sẵn danh bạ những số quan trọng, gắn tên rõ ràng; tắt tuỳ chọn cài ứng dụng từ nguồn lạ trên điện thoại Android; đặt hạn mức chuyển khoản trong ngày ở mức đủ tiêu; bật thông báo biến động số dư; đặt cỡ chữ to để đọc rõ địa chỉ trang web. Nếu bố mẹ đồng ý, bạn có thể được thêm làm người nhận thông báo giao dịch, nhưng nên hỏi trước, vì đó là tiền và quyền riêng tư của họ.

Quan trọng không kém là để bố mẹ biết rằng gọi cho con lúc nào cũng được, kể cả nửa đêm, kể cả khi đã lỡ chuyển tiền. Người bị lừa thường xấu hổ, và sự xấu hổ làm mất những giờ đầu quý giá để báo ngân hàng phong toả.

Nếu chuyện đã xảy ra, hãy làm như với bất kỳ ai bị lừa: gọi ngay ngân hàng qua số in trên thẻ để yêu cầu khoá tài khoản và tra soát giao dịch, giữ lại tin nhắn, số điện thoại, ảnh chụp màn hình, rồi cùng bố mẹ ra công an gần nhất trình báo. Đừng trách móc trong lúc đó, việc ấy để sau cũng được.

Một buổi chiều cho cả nhà

Hãy thử dành một buổi cuối tuần làm “ngày kiểm tra điện thoại”: con cháu ngồi cùng ông bà, mỗi người mở máy của mình, cùng xoá ứng dụng không dùng, xem lại ai được đọc danh bạ, đổi mật khẩu yếu. Trẻ con thường rành thao tác hơn người già, còn người già lại có kinh nghiệm nhận ra kẻ nói dối. Ghép hai thứ đó lại, cả nhà an toàn hơn.

Có khi đứa cháu tám tuổi sẽ là người chỉ cho ông cách chặn số lạ, còn ông dạy lại cháu rằng ai cho không thứ gì cũng nên hỏi vì sao họ cho.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!