Cuộc gọi video giả mạo: nhận biết deepfake trước khi chuyển tiền

Kịch bản dưới đây đã được công an nhiều nơi mô tả lại. Buổi tối, chú Minh (tên minh hoạ) nhận được tin nhắn Facebook của cậu em họ đang ở Sài Gòn: “Anh ơi, em đang kẹt tí việc, anh chuyển giúp em 20 triệu, mai em gửi lại.” Thấy lạ, chú gọi video lại để hỏi cho chắc. Màn hình hiện lên đúng khuôn mặt cậu em, nói vài câu ngắn, rồi bảo mạng yếu và tắt máy.

Chú chuyển tiền. Sáng hôm sau, cậu em gọi điện thật: tài khoản Facebook của cậu đã bị chiếm từ hai hôm trước.

Các vụ việc theo kịch bản này đã được công an nhiều tỉnh, thành cảnh báo từ năm 2023. Kẻ gian không cần là chuyên gia. Chỉ cần vài video có sẵn trên mạng xã hội và một phần mềm giả mạo khuôn mặt, chúng có thể tạo ra cuộc gọi video đủ thật để đánh lừa người thân.

Deepfake là gì?

Deepfake là video, hình ảnh hoặc giọng nói giả được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo. Phần mềm học các đặc điểm khuôn mặt, giọng nói của một người từ những đoạn video có sẵn, rồi “dán” lên khuôn mặt của người khác hoặc tạo ra lời nói mà người đó chưa bao giờ nói.

Vài năm trước, làm một video giả thuyết phục cần máy tính mạnh và nhiều giờ xử lý. Nay, có những ứng dụng làm được việc đó gần như tức thời, ngay trong cuộc gọi.

Những dấu hiệu nên nghi ngờ

Công nghệ giả mạo ngày càng tốt, nhưng các cuộc gọi lừa đảo thường vẫn có chung vài đặc điểm:

• Cuộc gọi rất ngắn, hình ảnh mờ, chập chờn, kẻ gian lấy lý do “mạng yếu”, “đang ở chỗ ồn” để tắt nhanh.
• Khuôn mặt cứng, ít biểu cảm, khẩu hình miệng không khớp với lời nói, viền mặt và tóc nhoè khi người trong video quay đầu.
• Tình huống gấp gáp: tai nạn, bị bắt, cần tiền đóng viện phí, cần tiền ngay trong tối nay.
• Tài khoản nhận tiền mang tên người khác, kèm một lý do nghe có vẻ hợp lý.

Cách tự bảo vệ đơn giản nhất

Không cần hiểu công nghệ, chỉ cần vài thói quen:

• Gọi lại bằng số điện thoại quen, không gọi qua chính tài khoản mạng xã hội vừa nhắn cho bạn.
• Hỏi một câu chỉ người thật mới biết: “Hôm giỗ ông năm ngoái em ngồi cạnh ai?” Kẻ gian sẽ lảng tránh.
• Thống nhất một “mật khẩu gia đình” với bố mẹ, con cái: một từ ngữ bí mật để xác nhận khi có chuyện khẩn cấp.
• Chờ thêm mười phút. Kẻ lừa đảo luôn tạo áp lực thời gian. Bình tĩnh lại là bạn đã thắng một nửa.

Ngân hàng cũng đã thêm một lớp khoá

Từ ngày 1/7/2024, theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, các giao dịch chuyển tiền trực tuyến trên 10 triệu đồng một lần, hoặc tổng trên 20 triệu đồng một ngày, phải xác thực bằng sinh trắc học khuôn mặt. Quy định này khiến kẻ gian khó rút tiền từ tài khoản bị chiếm đoạt hơn. Nhưng nó không ngăn được việc chính bạn tự nguyện chuyển tiền cho kẻ lừa đảo.

Người dễ bị lừa nhất không phải người kém hiểu biết

Nhiều nạn nhân là người có học, có công việc tốt. Họ bị lừa không phải vì thiếu hiểu biết, mà vì thương người thân và muốn giúp ngay. Kẻ gian đánh vào chính lòng tốt ấy.

Vì vậy, điều quan trọng nhất có lẽ là nói chuyện với bố mẹ, ông bà về những chiêu lừa này. Họ thường ít tiếp xúc với tin tức công nghệ, nhưng lại là người dễ mềm lòng nhất khi nghe con cháu “gặp nạn”.

Trong thời của deepfake, nhìn thấy chưa chắc đã là thật. Nhưng một cuộc gọi lại bằng số điện thoại quen thì vẫn luôn đáng tin.

Nếu chẳng may đã chuyển tiền, hãy gọi ngay cho ngân hàng để yêu cầu phong toả giao dịch, và trình báo cơ quan công an gần nhất càng sớm càng tốt.