An toàn số

Wi-Fi công cộng, VPN và quyền riêng tư trên điện thoại

Wi-Fi quán cà phê ít nguy hiểm hơn bạn nghĩ, còn VPN miễn phí thì có thể nguy hiểm hơn. Chỗ rò rỉ lớn nhất lại nằm ở những quyền ứng dụng bạn đã bấm cho phép.

Bạn ngồi ở quán cà phê, gọi ly bạc xỉu, hỏi mật khẩu Wi-Fi. Nhân viên chỉ tấm giấy dán trên quầy. Trong danh sách mạng hiện ra hai cái tên gần giống nhau: một cái đúng tên quán, một cái thêm chữ “Free”. Bạn chọn cái nào?

Câu hỏi nhỏ đó là cửa vào của cả một chủ đề lớn hơn: chiếc điện thoại trong túi bạn biết bạn đi đâu, nói chuyện với ai, chụp ảnh gì, và nó chia sẻ những điều đó cho bao nhiêu ứng dụng. Bài này đi qua ba lớp: mạng bạn kết nối, VPN có thật sự cần không, và các quyền bạn đã cấp cho ứng dụng mà có khi quên mất.

Wi-Fi công cộng nguy hiểm đến đâu

Mười năm trước, câu trả lời là “rất nguy hiểm”, vì nhiều trang web chưa mã hoá, ai cùng mạng cũng có thể nghe lén. Ngày nay phần lớn trang web và ứng dụng dùng HTTPS: dữ liệu giữa điện thoại và máy chủ được mã hoá, người ngồi bàn bên dù cùng Wi-Fi cũng chỉ thấy bạn đang kết nối tới đâu, không đọc được nội dung. Ứng dụng ngân hàng còn có thêm lớp bảo vệ riêng.

Nói vậy không có nghĩa Wi-Fi công cộng hết rủi ro. Rủi ro chỉ chuyển sang chỗ khác:

  • Mạng giả mạo. Kẻ gian phát một mạng tên giống quán, không mật khẩu. Kết nối vào, bạn có thể bị chuyển tới trang đăng nhập giả, đòi nhập tài khoản Facebook hay email “để dùng Wi-Fi miễn phí”.
  • Trang đăng nhập nửa vời. Một số trang web nhỏ vẫn chưa có HTTPS, hoặc trình duyệt hiện cảnh báo chứng chỉ mà người dùng bấm bỏ qua.
  • Chia sẻ file đang bật. Laptop để chế độ chia sẻ thư mục trong mạng thì ai cùng mạng cũng có thể nhìn thấy.

Thói quen đơn giản: hỏi đúng tên mạng với nhân viên, không nhập mật khẩu tài khoản nào vào trang “đăng nhập Wi-Fi”, để ý biểu tượng ổ khoá trên trình duyệt, và khi Windows hỏi mạng này là gì thì chọn “Public” để tắt chia sẻ. Việc chuyển khoản số tiền lớn thì để dành lúc dùng 4G/5G của chính mình. Gói dữ liệu ngày nay khá rẻ, và mạng di động khó bị giả mạo kiểu quán cà phê hơn nhiều.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: điện thoại tự kết nối lại những mạng đã từng dùng. Nếu từng vào mạng tên “Free Wifi” ở sân bay, máy sẽ tự nhảy vào bất cứ mạng nào trùng tên. Thỉnh thoảng vào danh sách mạng đã lưu, xoá bớt những mạng công cộng.

VPN: cần khi nào, và cái giá của VPN miễn phí

VPN tạo một “đường hầm” mã hoá từ điện thoại tới máy chủ của nhà cung cấp VPN, rồi từ đó mới ra internet. Người cùng Wi-Fi và nhà mạng chỉ thấy bạn đang nói chuyện với máy chủ VPN.

Điều quảng cáo ít khi nói: VPN không làm bạn vô hình. Nó chỉ chuyển niềm tin từ nhà mạng sang công ty VPN. Công ty đó nhìn thấy được những gì nhà mạng từng thấy. Nếu họ ghi lại và bán dữ liệu, bạn còn tệ hơn lúc chưa dùng. VPN cũng không chặn được việc Facebook, Google biết bạn là ai khi bạn đã đăng nhập, và không cứu bạn khỏi trang lừa đảo.

Ứng dụng VPN miễn phí là chỗ cần cảnh giác nhất. Chạy máy chủ tốn tiền, nên nếu không thu tiền của bạn thì họ phải kiếm tiền từ đâu đó, thường là quảng cáo và dữ liệu. Các nhà nghiên cứu bảo mật đã nhiều lần phát hiện ứng dụng VPN miễn phí chứa mã theo dõi, thậm chí mã độc.

Với người dùng phổ thông, VPN hữu ích khi bạn hay làm việc ở Wi-Fi công cộng, khi công ty yêu cầu VPN để vào hệ thống nội bộ, hoặc khi đi nước ngoài cần mạng ổn định hơn. Nếu dùng, hãy chọn dịch vụ trả phí có tiếng, có chính sách không lưu nhật ký và từng được kiểm toán độc lập. Còn nếu bạn chủ yếu lướt mạng xã hội bằng 4G ở nhà, VPN không phải ưu tiên.

Quyền ứng dụng: chỗ rò rỉ lớn nhất nằm trong tay bạn

So với Wi-Fi, quyền ứng dụng ảnh hưởng tới quyền riêng tư nhiều hơn hẳn. Mỗi lần cài app, bạn bấm “Cho phép” vài lần cho xong. Sau vài năm, chiếc điện thoại tích tụ hàng chục app có quyền truy cập danh bạ, ảnh, micro, vị trí.

Hãy thử ngay: trên Android, vào Cài đặt, tìm “Trình quản lý quyền” (tên mục khác nhau tuỳ hãng). Trên iPhone, vào Cài đặt, mục “Quyền riêng tư & Bảo mật”. Bạn sẽ thấy danh sách theo từng loại quyền. Vài câu hỏi để dọn dẹp:

  • Ứng dụng đèn pin, chỉnh ảnh, game xếp hình có cần danh bạ không? Không.
  • Ứng dụng mua sắm có cần micro không? Hầu như không, trừ khi bạn dùng tìm kiếm bằng giọng nói.
  • Ứng dụng nào được truy cập toàn bộ thư viện ảnh? Cả iPhone và Android đời mới đều cho phép chỉ chọn vài ảnh cụ thể.
  • Có ứng dụng nào được bật trợ năng hay quản trị thiết bị mà bạn không nhớ đã cho phép? Đây là dấu hiệu cần gỡ ngay.

Android bản mới còn tự thu hồi quyền của app lâu không dùng. Nhưng cách gọn nhất vẫn là gỡ hẳn app bạn không mở trong ba tháng.

Định vị: chính xác hơn bạn tưởng

Quyền vị trí đáng được để ý riêng. Ảnh chụp có thể chứa toạ độ GPS trong thông tin đính kèm, nên gửi ảnh nguyên gốc cho người lạ có khi là gửi luôn địa chỉ nhà. Nhiều mạng xã hội tự xoá thông tin này khi đăng, nhưng gửi file qua email hay một số ứng dụng nhắn tin thì không chắc.

Nguyên tắc hợp lý: cấp quyền vị trí ở mức “Chỉ khi dùng ứng dụng” thay vì “Luôn luôn”, trừ app bản đồ dẫn đường hay app tìm điện thoại. Với app thời tiết, chọn vị trí “gần đúng” là đủ. Tắt gắn vị trí trong ứng dụng máy ảnh nếu bạn hay chia sẻ ảnh. Và nếu dùng tính năng chia sẻ vị trí với người thân, thỉnh thoảng kiểm tra lại danh sách đang được chia sẻ, kẻo người yêu cũ vẫn còn trong đó.

Dữ liệu bạn cho đi qua những thứ tưởng vô hại

Không phải mọi rò rỉ đều đến từ hacker. Những trò “xem bạn giống diễn viên nào”, “ảnh bạn khi về già” yêu cầu đăng nhập Facebook và cấp quyền đọc hồ sơ. Các phiếu khảo sát nhận quà đòi số căn cước, ngày sinh. Từng mẩu thông tin nhỏ, gộp lại đủ để kẻ gian gọi điện xưng tên bạn, đọc đúng địa chỉ, và bạn tin vì “sao họ biết rõ thế”.

Vào phần cài đặt tài khoản Google và Facebook, mục ứng dụng đã kết nối, bạn sẽ ngạc nhiên vì danh sách dài thế nào. Gỡ hết những gì không nhận ra. Cũng nên tắt cá nhân hoá quảng cáo nếu bạn thấy khó chịu khi vừa nói chuyện về máy giặt đã thấy quảng cáo máy giặt.

Quyền riêng tư không phải chuyện có hoặc không, mà là bạn chọn đổi bao nhiêu để lấy sự tiện lợi. Mười lăm phút ngồi lật lại phần quyền ứng dụng tối nay sẽ cho bạn biết mình đã đổi nhiều hơn mình nghĩ hay chưa.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!