Ninh Bình: chọn Tràng An hay Tam Cốc, và vì sao nên ngủ lại một đêm

Chiếc đò nan lướt vào một hang đá thấp đến mức bạn phải cúi rạp người. Trong hang tối, chỉ nghe tiếng mái chèo khua nước và tiếng nhỏ giọt từ trần đá. Rồi phía trước mở ra một vòng sáng, và chiếc đò trôi ra một thung lũng bao quanh bởi những vách núi đá vôi dựng đứng, cây mọc chênh vênh trên sườn. Người lái đò, thường là một phụ nữ trung niên, vẫn chèo đều, thỉnh thoảng chèo bằng chân để nghỉ tay. Đó là Tràng An, cách Hà Nội chừng hai tiếng đi xe.

Vì sao Ninh Bình được gọi là "vịnh Hạ Long trên cạn"

Ninh Bình nằm ở rìa nam đồng bằng sông Hồng, nơi khối núi đá vôi gặp ruộng lúa và sông ngòi. Hàng triệu năm, nước mưa và nước biển cổ đã bào mòn đá vôi thành những khối núi tháp, thung lũng kín và hệ thống hang xuyên thủy. Cảnh ấy giống vịnh Hạ Long, chỉ khác là núi mọc giữa ruộng lúa thay vì giữa biển, nên mới có biệt danh trên.

Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản hỗn hợp, cả văn hóa lẫn thiên nhiên, di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á. Phần văn hóa đến từ các di chỉ khảo cổ trong hang, cho thấy con người đã sống ở đây từ rất sớm, và từ cố đô Hoa Lư.

Hoa Lư là kinh đô của nhà Đinh và nhà Tiền Lê ở thế kỷ 10. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và đóng đô ở đây, giữa những dãy núi làm thành lũy tự nhiên. Năm 1010, Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long. Ngày nay ở Hoa Lư còn đền thờ vua Đinh và vua Lê, được dựng lại ở thời sau trên nền đất cũ.

Từ năm 2025, Ninh Bình mới gồm cả Hà Nam và Nam Định cũ sau đợt sắp xếp tỉnh thành.

Tràng An hay Tam Cốc: chọn bến nào

Câu hỏi đầu tiên của hầu hết du khách. Cả hai đều là đi đò giữa núi, nhưng cảm giác khác nhau.

Tràng An rộng hơn, có nhiều tuyến đò, mỗi tuyến dài khoảng hai đến ba tiếng, đi qua nhiều hang và ghé một số đền, phủ trên đường. Nước trong, cảnh hoang sơ, hang dài. Bến được tổ chức bài bản, mua vé theo người, ngồi chung đò khoảng bốn người. Đây là lựa chọn tốt nếu bạn chỉ đi một chỗ.

Tam Cốc, nghĩa là ba hang, nằm gần thị trấn nhỏ cùng tên. Tuyến đò ngắn hơn, khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng, đi dọc sông Ngô Đồng qua ba hang. Điểm đặc biệt là ruộng lúa hai bên sông: cuối tháng 5 đầu tháng 6, lúa chín vàng, cảnh đẹp nhất năm. Đổi lại, Tam Cốc đông hơn vào mùa cao điểm và đôi khi có người bán hàng trên đò mời mua.

Nếu có hai ngày, đi cả hai. Ngoài ra còn Thung Nham, Vân Long, những nơi ít khách hơn. Đầm Vân Long là khu bảo tồn, nơi sinh sống của voọc mông trắng, một loài linh trưởng quý hiếm chỉ có ở Việt Nam; muốn nhìn thấy cần may mắn và ống nhòm.

Leo Hang Múa và đạp xe qua đồng

Hang Múa nổi tiếng không phải nhờ cái hang, mà nhờ đỉnh núi bên cạnh. Có vài trăm bậc đá dẫn lên đỉnh, nơi có tượng rồng đá uốn lượn theo sống núi. Từ trên cao nhìn xuống, sông Ngô Đồng uốn qua ruộng lúa Tam Cốc. Leo mất khoảng hai mươi đến ba mươi phút, bậc dốc và có đoạn hẹp, nên đi giày tốt, tránh giữa trưa. Hoàng hôn trên đỉnh rất đẹp, nhưng cũng rất đông người chờ chụp ảnh.

Một trong những cách hay nhất để thấy Ninh Bình là đạp xe. Đường làng quanh Tam Cốc khá bằng, xuyên qua ruộng, qua những ngôi làng có nhà mái ngói và ao sen. Thuê xe đạp ở khách sạn hoặc homestay, đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn.

Gần đó còn chùa Bích Động, một ngôi chùa dựng tựa vào núi, có ba tầng chùa theo sườn đá; và nhà thờ đá Phát Diệm ở Kim Sơn, một quần thể nhà thờ Công giáo cuối thế kỷ 19 xây bằng đá và gỗ theo kiểu đình chùa Việt, đáng ghé nếu bạn thích kiến trúc. Chùa Bái Đính là một quần thể chùa mới rất lớn; người đi lễ đông, còn ai thích chùa cổ có thể thấy nó hơi giống công trình du lịch.

Ăn gì ở Ninh Bình

Món nổi tiếng nhất là thịt dê núi. Dê chạy trên núi đá vôi, thịt săn, được chế biến thành tái chanh, nướng, hấp, xào sả. Tái dê ăn với lá sung, lá đinh lăng, chấm tương. Nếu không quen thịt dê, đây không phải món dễ bắt đầu, nhưng đáng thử một lần.

Cơm cháy Ninh Bình là đặc sản mang về: cơm sấy khô rồi chiên giòn, ăn với nước sốt thịt bò hoặc tim cật. Ở đây còn có gỏi cá nhệch ở vùng ven biển Kim Sơn, ốc núi, mắm tép Gia Viễn. Hãy hỏi chủ nhà nghỉ quán dê nào người địa phương hay ăn, thay vì vào những nhà hàng lớn ven đường đón xe du lịch.

Mùa nào đẹp, đi lại thế nào

Khoảng tháng 1 đến tháng 3 là mùa lễ hội; tháng Giêng âm lịch, các chùa và đền rất đông người đi lễ, Tràng An cũng chật khách. Trời mát, có mưa phùn nhẹ, cảnh mờ sương. Cuối tháng 5 đến đầu tháng 6 là mùa lúa chín ở Tam Cốc, nhiều người cho là đẹp nhất. Mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều, giữa trưa ngồi đò không mái khá vất vả, nên đi sớm và mang nón, kem chống nắng. Tháng 9, tháng 10 lúa chín vụ mùa, trời bắt đầu dịu.

Từ Hà Nội đến Ninh Bình khoảng chín mươi đến một trăm cây số. Đi xe khách, xe limousine, tàu hỏa hoặc tour trong ngày đều được. Tàu hỏa dừng ở ga Ninh Bình, từ đó đi tiếp khoảng hai mươi phút ra Tràng An hay Tam Cốc. Trong vùng, thuê xe máy hoặc xe đạp là tiện nhất.

Tour trong ngày từ Hà Nội tiện nhưng gấp gáp: phần lớn thời gian trên xe, đến nơi đúng giờ đông nhất. Ngủ lại ít nhất một đêm ở Tam Cốc hay Tràng An sẽ cho bạn buổi sáng sớm và chiều muộn, hai khoảng thời gian đẹp nhất. Homestay giữa đồng lúa ở đây khá nhiều, nhiều nơi có hồ bơi nhìn ra núi.

Vài lưu ý khi ngồi đò: mặc áo phao dù thấy nước tĩnh, giữ điện thoại trong túi chống nước khi qua hang thấp, và đừng đứng dậy đột ngột vì đò nan rất dễ chòng chành. Người lái đò chèo hai, ba tiếng liền dưới nắng; nhiều khách gửi thêm một ít tiền bồi dưỡng khi kết thúc, không bắt buộc nhưng được đón nhận. Mùa mưa lớn, một số tuyến có thể tạm đóng khi nước lên cao làm hang ngập, nên hỏi bến trước khi đến.

Một gợi ý: chọn chuyến đò sớm nhất trong ngày. Khi cả bến còn vắng, trên mặt nước chỉ có đò của bạn và tiếng chim, bạn sẽ hiểu vì sao vua Đinh chọn giữa những dãy núi này để dựng kinh đô.