Việt Nam và ASEAN: ba mươi năm từ đối thủ đến thành viên

Ngày 28 tháng 7 năm 1995, tại Bandar Seri Begawan, thủ đô Brunei, lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên bên cạnh cờ của sáu nước thành viên ASEAN. Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ bảy của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á. Chỉ mười mấy năm trước đó, quan hệ giữa Việt Nam và một số nước trong khối còn căng thẳng vì vấn đề Campuchia. Từ đối thủ đến thành viên, đó là một trong những bước ngoặt lớn nhất của ngoại giao Việt Nam sau chiến tranh.

ASEAN là gì, và Việt Nam vào từ lúc nào

ASEAN được thành lập năm 1967 tại Bangkok bởi năm nước: Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan. Thời đó, khối này ra đời trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, và trong mắt Hà Nội, nó gắn với phe đối lập. Brunei gia nhập năm 1984.

Sau năm 1975, quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN trải qua nhiều thăng trầm, đặc biệt khi Việt Nam đưa quân vào Campuchia cuối năm 1978. Các nước ASEAN phản đối mạnh mẽ trên diễn đàn quốc tế suốt thập niên 1980. Chỉ khi Việt Nam bắt đầu Đổi Mới từ năm 1986, rút quân khỏi Campuchia vào năm 1989 và Hiệp định Paris về Campuchia được ký năm 1991, cánh cửa mới thực sự mở.

Việt Nam gia nhập năm 1995. Lào và Myanmar vào năm 1997, Campuchia năm 1999, đưa ASEAN lên mười thành viên, bao trùm gần như toàn bộ Đông Nam Á. Timor-Leste, sau nhiều năm chờ đợi, được kết nạp vào năm 2025 và trở thành thành viên thứ mười một.

Vì sao gia nhập lại quan trọng

Với Việt Nam giữa thập niên 1990, vào ASEAN không chỉ là chuyện có thêm bạn láng giềng. Đất nước vừa thoát khỏi thời kỳ bị cô lập, kinh tế mới bắt đầu mở cửa. Cũng trong năm 1995, Việt Nam và Hoa Kỳ bình thường hóa quan hệ ngoại giao. Gia nhập ASEAN là tín hiệu với thế giới rằng Việt Nam muốn hội nhập khu vực, làm ăn theo luật chơi chung.

Tư cách thành viên ASEAN cũng là bước đệm để tham gia các cơ chế lớn hơn. Việt Nam tham gia Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) năm 1998 và gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007. Kinh nghiệm thực thi Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA), với lộ trình cắt giảm thuế quan, là bài tập đầu tiên của bộ máy nhà nước trong việc hội nhập kinh tế.

Những lần Việt Nam làm chủ nhà

Chức Chủ tịch ASEAN luân phiên hằng năm theo thứ tự chữ cái tên nước. Việt Nam đã đảm nhiệm vai trò này nhiều lần. Năm 1998, chỉ ba năm sau khi gia nhập, Hà Nội tổ chức Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6, và Chương trình Hành động Hà Nội được thông qua, giữa lúc khu vực đang chao đảo vì khủng hoảng tài chính châu Á.

Năm 2010, Việt Nam làm Chủ tịch ASEAN lần nữa, năm các nước quyết định mở rộng Hội nghị Cấp cao Đông Á để đón Hoa Kỳ và Nga tham gia. Năm 2020, Việt Nam giữ chức Chủ tịch trong bối cảnh đại dịch COVID-19, các hội nghị phần lớn chuyển sang hình thức trực tuyến. Cũng trong năm ấy, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), gồm mười nước ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand, được ký kết vào tháng 11.

ASEAN trong đời sống hằng ngày

Với người dân bình thường, ASEAN có vẻ là chuyện của hội nghị và thông cáo. Nhưng dấu vết của nó có mặt khá gần.

Công dân các nước ASEAN đi lại trong khối được miễn thị thực ngắn ngày theo các thỏa thuận song phương và khu vực. Người Việt đi Bangkok, Kuala Lumpur, Singapore, Jakarta du lịch chỉ cần hộ chiếu. Nhờ thế cùng với hàng không giá rẻ, Thái Lan và Singapore trở thành những điểm du lịch nước ngoài quen thuộc với người Việt, và chiều ngược lại, khách từ các nước Đông Nam Á cũng đến Việt Nam đông hơn.

Hàng hóa trong khối phần lớn được hưởng thuế suất rất thấp hoặc bằng không. Ô tô nhập từ Thái Lan và Indonesia, trái cây Thái, hàng tiêu dùng Malaysia trên kệ siêu thị Việt Nam là kết quả trực tiếp của AFTA. Gạo, điện tử, sắt thép Việt Nam cũng đi theo chiều ngược lại. Một số ngành nghề như kỹ sư, kiến trúc sư, y tá, kế toán có các thỏa thuận công nhận lẫn nhau, dù trên thực tế việc lao động di chuyển giữa các nước còn nhiều rào cản.

Và có cả thể thao. SEA Games, đại hội thể thao Đông Nam Á, và giải bóng đá ASEAN Cup, trước đây gọi là AFF Cup, là những dịp mà người Việt quan tâm đến láng giềng nhiều nhất. Một trận chung kết Việt Nam gặp Thái Lan có thể khiến cả nước thức khuya, đổ ra đường cổ vũ.

Những vấn đề chưa dễ

ASEAN vận hành theo nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Người ủng hộ cho rằng đó là lý do một khu vực đa dạng như vậy giữ được hòa bình và đối thoại suốt nhiều thập kỷ. Người phê phán thì nói nó khiến khối chậm chạp, khó ra quyết định trong những vấn đề khó.

Biển Đông là ví dụ rõ nhất. Việt Nam, Philippines, Malaysia, Brunei có các yêu sách chồng lấn với Trung Quốc, nhưng mỗi thành viên ASEAN có quan hệ và lợi ích khác nhau với Bắc Kinh. Năm 2002, ASEAN và Trung Quốc ký Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC). Cuộc đàm phán về một Bộ quy tắc ứng xử (COC) có tính ràng buộc hơn kéo dài nhiều năm và đến nay vẫn chưa hoàn tất. Với Việt Nam, đưa vấn đề Biển Đông lên bàn ASEAN là cách để tiếng nói của mình có thêm trọng lượng.

Tình hình Myanmar sau năm 2021, các tranh chấp về nước sông Mê Kông, cạnh tranh giữa các cường quốc trong khu vực cũng là những phép thử cho sự đoàn kết của khối. Mê Kông đặc biệt quan trọng với Việt Nam, nước ở cuối nguồn, nơi đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc vào lượng nước và phù sa từ thượng nguồn.

Ba mươi năm nhìn lại

Năm 2025 đánh dấu ba mươi năm Việt Nam là thành viên ASEAN. Trong ba thập kỷ ấy, từ một nước nghèo vừa mở cửa, Việt Nam trở thành một trong những nền kinh tế năng động nhất khu vực, đóng vai trò chủ động hơn trong nhiều cơ chế của khối. Ngoại giao Việt Nam thường nhắc đến ASEAN như một trụ cột trong chính sách đối ngoại.

Với người trẻ, Đông Nam Á cũng gần hơn bao giờ hết: một chuyến bay giá rẻ cuối tuần sang Bangkok, một khóa trao đổi sinh viên ở Singapore, một người bạn Indonesia quen qua mạng. Nếu có dịp đi một nước láng giềng, thử để ý những điều giống mình: bát cơm, đôi đũa hay tay bốc, phiên chợ sáng, mùa mưa. Có khi bạn sẽ thấy khoảng cách giữa Hà Nội và Manila ngắn hơn bạn nghĩ.