Áp lực thi vào lớp 10

Mười giờ đêm, một cậu bé lớp chín đạp xe từ lớp học thêm toán về nhà, ba lô nặng trĩu đề cương. Ăn vội bát cơm mẹ để phần, cậu ngồi vào bàn làm tiếp ba đề văn nghị luận. Trên tường phòng ngủ dán tờ giấy ghi điểm chuẩn năm ngoái của ngôi trường cậu muốn vào, khoanh bút đỏ. Còn hơn một trăm ngày nữa là thi.

Ở nhiều thành phố Việt Nam, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 công lập được nhiều gia đình coi là căng thẳng không kém, thậm chí hơn, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Báo chí mỗi năm đều có những bài với tiêu đề quen thuộc về "cuộc đua vào lớp 10". Bài này thử giải thích vì sao nó căng như vậy, và cha mẹ, học sinh có thể làm gì để đi qua mùa thi mà không kiệt sức.

Vì sao lớp 10 lại "khó" hơn đại học

Lý do chính nằm ở chỗ ngồi. Ở nhiều đô thị lớn như Hà Nội, số chỗ ở trường trung học phổ thông công lập không đủ cho tất cả học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở. Một phần đáng kể học sinh sẽ phải học trường tư thục, trường ngoài công lập, giáo dục thường xuyên hoặc trường nghề, với học phí cao hơn hoặc lựa chọn ít được ưa chuộng hơn. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo năm và theo địa phương, nhưng ở một số nơi, cạnh tranh rất gay gắt.

Ngược lại, với đại học, số trường và hình thức xét tuyển ngày càng đa dạng, nên áp lực "có chỗ hay không" phần nào giảm bớt.

Lý do thứ hai là tuổi. Ở tuổi mười lăm, các em vừa bước vào tuổi dậy thì, cảm xúc nhạy cảm, đang hình thành cái tôi. Một kỳ thi mà cả nhà, cả họ quan tâm đặt lên vai một đứa trẻ tuổi ấy là gánh nặng không nhỏ.

Lý do thứ ba là trường chuyên, trường "top". Ngoài chuyện có chỗ học công lập, nhiều gia đình muốn con vào bằng được những trường có tiếng. Điểm chuẩn các trường ấy thường rất cao, và cuộc đua vì thế bắt đầu từ sớm, có khi từ lớp sáu, lớp bảy.

Học thêm: cần hay không cần

Học thêm gần như là một phần không tách rời của mùa thi lớp 10. Lớp ở nhà thầy cô, trung tâm luyện thi, gia sư tại nhà, lớp trực tuyến. Có em học thêm gần như mọi buổi tối và cả cuối tuần.

Học thêm có lý do của nó. Với một số em, được thầy cô giảng lại, luyện đề nhiều giúp tự tin hơn. Với cha mẹ bận rộn, lớp học thêm là chỗ con có người kèm.

Nhưng học thêm quá nhiều có cái giá. Thời gian tự học, tự nghĩ bị thu hẹp. Giấc ngủ bị cắt. Các em mệt, học một cách thụ động, nghe giảng rồi chép rồi làm theo mẫu. Nhiều giáo viên có kinh nghiệm nhận xét rằng điều quyết định ở kỳ thi thường là khả năng tự làm bài, tự sửa sai, chứ không phải số giờ ngồi trong lớp thêm.

Một câu hỏi đơn giản giúp gia đình quyết định: con học thêm môn này để lấp lỗ hổng cụ thể nào? Nếu không trả lời được, có lẽ lớp học đó đang tồn tại vì lo lắng của người lớn nhiều hơn vì nhu cầu của con. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã có những quy định siết lại việc dạy thêm, học thêm trong những năm gần đây; cha mẹ nên tìm hiểu quy định hiện hành ở địa phương mình.

Chọn nguyện vọng: thực tế hơn là mơ ước

Ở nhiều địa phương, học sinh được đăng ký một số nguyện vọng theo thứ tự ưu tiên. Cách đặt nguyện vọng có thể quan trọng không kém điểm số. Đặt toàn trường quá cao so với sức học, nếu trượt cả có thể phải chuyển sang lựa chọn ít mong muốn.

Cách làm nhiều gia đình thấy hợp lý: xem điểm chuẩn vài năm gần nhất của các trường (thay vì chỉ một năm), đối chiếu với điểm thi thử của con qua nhiều lần, và chọn có trường "vừa sức", trường "an toàn". Quy định cụ thể về số nguyện vọng, cách xét, môn thi khác nhau giữa các tỉnh và có thể thay đổi theo năm, nên hãy theo dõi thông báo chính thức của sở giáo dục và hỏi giáo viên chủ nhiệm.

Và nên hỏi con muốn gì. Có em thích một trường vì gần nhà, vì bạn thân học ở đó, vì có câu lạc bộ mình thích. Những lý do ấy không nhỏ với một đứa trẻ sẽ sống ba năm ở ngôi trường đó.

Những dấu hiệu con đang quá tải

Căng thẳng ở mức vừa phải giúp tập trung. Nhưng khi vượt ngưỡng, nó có thể biểu hiện qua: mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, ăn uống thất thường, hay đau đầu, đau bụng không rõ nguyên nhân, dễ cáu gắt hoặc khóc, thu mình, bỏ hẳn những thứ từng thích, nói những câu bi quan về bản thân.

Nếu thấy những dấu hiệu ấy kéo dài, cha mẹ nên giảm bớt áp lực ngay, nói chuyện với con, và đừng ngại tìm đến chuyên gia tâm lý học đường hoặc bác sĩ. Nhiều trường đã có phòng tư vấn tâm lý. Nếu con có bất kỳ biểu hiện hay lời nói nào về việc làm hại bản thân, hãy coi đó là việc khẩn cấp và tìm hỗ trợ chuyên môn ngay.

Cha mẹ nói gì, và tránh nói gì

Nhiều áp lực không đến từ kỳ thi mà từ những câu nói trong nhà. "Con nhà người ta" là câu kinh điển. "Bố mẹ hy sinh vì con thế này mà…" là câu thứ hai. "Trượt trường này thì đời con coi như xong" có lẽ là câu nặng nề nhất, và cũng sai nhất.

Điều các em cần nghe thường đơn giản hơn: bố mẹ thấy con đã cố gắng, kết quả thế nào nhà mình cũng có cách. Những câu như vậy không làm con lười đi; nó giúp con bớt sợ, và một đứa trẻ bớt sợ thường làm bài tốt hơn.

Những việc nhỏ cũng có ý nghĩa: giữ bữa tối gia đình đều đặn, đảm bảo con ngủ đủ, cho con một buổi trong tuần không học gì cả, đi dạo, chơi thể thao, gặp bạn. Đêm trước ngày thi, một bát cháo nóng và một câu "ngủ sớm đi con" có giá trị hơn mọi đề thi thử.

Học hành là chuyện dài, kỳ thi chỉ là một trạm.

Sau kỳ thi là một con đường, không phải ngõ cụt

Mỗi năm, có những em vào trường mơ ước và có những em không. Nhiều người lớn ngày hôm nay, nếu nhìn lại, sẽ thấy ngôi trường cấp ba của mình ít quyết định cuộc đời hơn họ từng nghĩ năm mười lăm tuổi. Trường tư, trường nghề, giáo dục thường xuyên, mỗi con đường đều có người đi đến nơi tốt.

Nếu nhà bạn có một em đang ôn thi lớp 10, tối nay có lẽ đáng thử một điều: thay vì hỏi "hôm nay con được mấy điểm", hãy hỏi "hôm nay con có mệt không". Câu trả lời có thể khiến bạn bất ngờ.