Giấc ngủ trưa của người Việt

Mười hai giờ trưa ở một văn phòng tại Sài Gòn. Đèn tắt bớt, rèm kéo xuống. Người thì ngả ghế, người trải tấm đệm mỏng dưới gầm bàn, người úp mặt lên chiếc gối chữ U. Chỉ mười lăm phút sau, cả tầng lặng như tờ, thỉnh thoảng có tiếng ngáy khe khẽ. Một đồng nghiệp người nước ngoài mới sang làm tuần đầu đứng ở cửa, ngơ ngác như lạc vào ký túc xá.

Giấc ngủ trưa là một trong những thói quen "rất Việt" mà người Việt ít khi để ý, cho tới khi ra nước ngoài làm việc và phát hiện chẳng ai ngủ trưa cả. Bài này nói về giấc ngủ của người Việt, cả buổi trưa lẫn buổi đêm, và những gì ta biết về cách ngủ sao cho khoẻ.

Một thói quen có từ ruộng đồng

Ở một xứ nhiệt đới, nắng gay gắt nhất vào khoảng giữa trưa. Người nông dân xưa ra đồng từ tờ mờ sáng, đến trưa nắng gắt thì về nhà ăn cơm, ngả lưng trên chiếc chõng tre, đợi chiều mát mới ra đồng tiếp. Giấc trưa vì thế không phải lười biếng mà là cách chia ngày hợp với khí hậu, giống như giấc siesta của người Tây Ban Nha hay Mỹ Latinh.

Thói quen ấy theo người Việt vào nhà máy, công sở, trường học. Nhiều trường tiểu học và mầm non có giờ ngủ trưa trong lịch học bán trú. Cơ quan nhà nước thường nghỉ trưa khá dài. Các chợ, cửa hàng nhỏ ở tỉnh lẻ có thể đóng cửa một lúc buổi trưa, ai đến mua lúc ấy phải gọi cửa.

Ở các thành phố lớn, nhịp sống đã thay đổi. Nhiều công ty tư nhân, nhất là công ty có đối tác nước ngoài, rút giờ nghỉ trưa xuống còn một tiếng hoặc ít hơn. Nhưng chiếc ghế ngả lưng, tấm đệm gấp dưới gầm bàn vẫn phổ biến đến mức các cửa hàng bán hẳn "giường gấp văn phòng".

Ngủ trưa có thật sự tốt không

Câu trả lời ngắn: một giấc ngắn thường có lợi, một giấc dài thì tuỳ.

Nhiều nghiên cứu về giấc ngủ ngắn ban ngày (thường gọi là "nap") cho thấy chợp mắt khoảng mười đến hai mươi phút có thể giúp tỉnh táo hơn, cải thiện sự tập trung và tâm trạng buổi chiều. Cơ thể con người vốn có một khoảng "trũng" tỉnh táo tự nhiên vào đầu giờ chiều, nên cảm giác buồn ngủ sau bữa trưa không chỉ do ăn no.

Vấn đề nằm ở độ dài. Nếu ngủ quá lâu, bạn dễ rơi vào giai đoạn ngủ sâu. Bị đánh thức giữa chừng, người ta tỉnh dậy với cảm giác lờ đờ, nặng đầu, có khi còn mệt hơn trước khi ngủ. Giấc trưa quá dài cũng có thể làm buổi tối khó ngủ hơn. Một số nghiên cứu quan sát còn thấy mối liên hệ giữa ngủ ngày rất dài và một số vấn đề sức khoẻ, nhưng giới khoa học vẫn đang bàn xem đó là nguyên nhân hay chỉ là dấu hiệu của một bệnh có sẵn.

Vì vậy lời khuyên phổ biến là giữ giấc trưa ngắn, khoảng hai mươi đến ba mươi phút, và không ngủ quá muộn vào buổi chiều.

Gục mặt lên bàn: tư thế cần sửa

Nếu có một thói quen ngủ trưa của dân văn phòng và học sinh Việt cần sửa, đó là gục mặt lên bàn. Tư thế này đè lên cánh tay, làm tê tay khi dậy. Cổ cúi gập trong thời gian dài dễ gây mỏi cổ vai gáy. Mặt áp lên tay hoặc mặt bàn có thể làm mắt bị đè.

Nếu có điều kiện, nằm hẳn xuống, dù chỉ là tấm đệm mỏng hay ghế ngả, vẫn tốt hơn. Nếu phải ngồi, gối chữ U đỡ cổ và ngả lưng ra sau một chút sẽ đỡ mỏi hơn gục về phía trước. Một chiếc bịt mắt và nút tai nhỏ giúp ngủ nhanh hơn trong văn phòng sáng đèn.

Một mẹo khác được nhiều người dùng: uống một tách cà phê ngay trước khi chợp mắt. Caffeine cần một khoảng thời gian để phát huy tác dụng, nên bạn ngủ được mười lăm, hai mươi phút rồi tỉnh dậy đúng lúc nó bắt đầu "ngấm". Cách này không hợp với người nhạy cảm với caffeine hay có vấn đề tim mạch.

Chuyện giấc đêm: ngủ muộn và điện thoại

Giấc trưa chỉ là phần phụ. Giấc ngủ đêm mới là phần chính, và đây là chỗ nhiều người Việt trẻ đang thiếu.

Ở thành phố, giờ tan làm muộn, kẹt xe, ăn tối lúc tám chín giờ, rồi lướt điện thoại đến nửa đêm. Học sinh cấp ba học thêm buổi tối, về làm bài tập đến khuya. Nhiều người ngủ sáu tiếng một đêm và coi đó là bình thường.

Các tổ chức y tế lớn thường khuyến nghị người trưởng thành ngủ khoảng bảy tiếng trở lên mỗi đêm, thanh thiếu niên cần nhiều hơn. Thiếu ngủ kéo dài liên quan tới giảm tập trung, dễ cáu, tăng nguy cơ tai nạn khi lái xe và nhiều vấn đề sức khoẻ khác. Giấc trưa có thể bù một phần sự mệt mỏi, nhưng không thay được giấc đêm.

Vài điều đơn giản giúp ngủ tốt hơn: đi ngủ và thức dậy vào giờ tương đối cố định, kể cả cuối tuần. Để điện thoại xa giường, hoặc ít nhất tắt bớt thông báo. Phòng ngủ tối, mát và yên. Hạn chế cà phê vào buổi chiều muộn, điều này đặc biệt đáng nhớ ở một đất nước mà cà phê sữa đá có mặt ở mọi góc phố.

Với học sinh, chuyện ngủ còn gắn với lịch học. Nhiều em vào lớp từ bảy giờ sáng, học thêm đến tối, rồi lại thức khuya. Nếu nhà có con tuổi teen, giờ ngủ đáng được bàn nghiêm túc như điểm số.

Khi nào cần gặp bác sĩ

Mất ngủ kéo dài nhiều tuần, ngáy to kèm những lúc như ngừng thở khi ngủ (người nằm cạnh thường phát hiện trước), buồn ngủ ban ngày dữ dội dù đã ngủ đủ giờ: đó là những dấu hiệu nên đi khám. Ngưng thở khi ngủ là tình trạng khá phổ biến nhưng hay bị bỏ qua vì người ta nghĩ ngáy là chuyện bình thường. Hiện nhiều bệnh viện lớn có chuyên khoa hô hấp hoặc phòng khám giấc ngủ có thể đánh giá.

Đừng tự mua thuốc ngủ dùng dài ngày theo lời mách. Thuốc ngủ cần được bác sĩ chỉ định và theo dõi.

Giữ lại cái hay của giấc trưa

Có một điều dễ thương trong thói quen ngủ trưa của người Việt: nó thừa nhận rằng con người cần nghỉ giữa ngày. Ở nhiều nơi trên thế giới, chợp mắt nơi công sở bị coi là thiếu chuyên nghiệp. Ở Việt Nam, nó là chuyện tự nhiên, không ai phán xét.

Có lẽ điều cần làm không phải bỏ giấc trưa, mà là ngủ nó cho khéo hơn: ngắn hơn, nằm thẳng hơn, đừng quá muộn. Và trưa mai, nếu đồng nghiệp người nước ngoài lại đứng ngơ ngác ở cửa, hãy đưa cho họ một chiếc gối chữ U. Không chừng tuần sau họ là người kéo rèm sớm nhất.