Sống chung ba thế hệ: được gì, mất gì

Sáu giờ sáng, trong một căn nhà ống ở Hà Nội, ba nhịp sống chạy cùng lúc. Bà nội đã đi tập dưỡng sinh về, đang nhặt rau muống trên bậc cửa. Bố mẹ vừa đánh răng vừa nhắc nhau ai đón con chiều nay. Đứa cháu tám tuổi gào lên vì không tìm thấy chiếc tất còn lại. Nhà chỉ có một nhà vệ sinh ở tầng hai, và ai cũng cần nó trong cùng mười lăm phút.

Cảnh ấy quen đến mức nhiều người Việt đọc xong sẽ cười, vì nhà mình cũng thế. Sống chung ba thế hệ vẫn là chuyện rất bình thường ở Việt Nam, kể cả khi thành phố ngày càng nhiều căn hộ chung cư nhỏ chỉ đủ cho một gia đình hạt nhân. Bài này không định khuyên bạn nên ở chung hay ở riêng. Nó chỉ thử bày ra cho rõ: ở chung được gì, mất gì, và những gia đình sống chung êm ấm thường làm khác đi ở chỗ nào.

Vì sao người Việt vẫn ở chung

Lý do đầu tiên là tình cảm và nếp nghĩ. Trong quan niệm truyền thống, con trai, nhất là con trai út hoặc trưởng tuỳ vùng, ở lại với cha mẹ là lẽ tự nhiên. Câu "trẻ cậy cha, già cậy con" được nhắc nhiều đến mức thành phản xạ. Cha mẹ già sống một mình bị xem là điều đáng lo, đôi khi còn bị hàng xóm bàn tán.

Lý do thứ hai thực tế hơn: tiền. Một đôi vợ chồng trẻ ở thành phố lớn mà muốn mua nhà riêng thường phải tích luỹ rất lâu hoặc vay ngân hàng nặng lãi. Ở chung với bố mẹ giúp họ bớt hẳn một khoản thuê nhà, có người trông con khi đi làm, có bữa cơm nóng lúc về muộn. Ngược lại, ông bà cũng có người bên cạnh khi ốm đau.

Lý do thứ ba ít ai nói ra: không có lựa chọn khác dễ hơn. Dịch vụ trông trẻ chất lượng thì đắt, nhà dưỡng lão ở Việt Nam còn ít và nhiều gia đình vẫn ngại gửi cha mẹ vào đó. Vậy là ông bà trở thành người giữ trẻ, con cái trở thành người chăm già, và cả nhà cùng ở dưới một mái.

Những cái được rất cụ thể

Hỏi những người lớn lên trong nhà ba thế hệ, nhiều người nhớ nhất là những điều nhỏ. Bát canh cua bà nấu mỗi trưa hè. Câu chuyện thời bao cấp ông kể đi kể lại. Việc được bà ủ trong chăn khi bố mẹ đi công tác. Trẻ con lớn lên giữa ông bà thường quen với việc chào hỏi, mời cơm, biết nhường nhịn, vì trong nhà luôn có người lớn hơn mình.

Với vợ chồng trẻ, cái được lớn nhất là thời gian và sự yên tâm. Con ốm giữa tuần, không cần xin nghỉ vì có bà trông. Đi làm về muộn, vẫn có cơm. Những năm con còn nhỏ, sự trợ giúp ấy có giá trị không đo được bằng tiền.

Với người già, được sống gần con cháu giúp họ thấy mình còn có ích. Nhiều ông bà về hưu, nếu ở một mình, dễ rơi vào cảm giác trống vắng. Có cháu để đưa đón, có bữa cơm đông người, ngày tháng trôi qua có nhịp hơn.

Những cái mất ít ai nói thẳng

Mặt kia cũng thật như vậy. Cái mất đầu tiên là không gian riêng. Vợ chồng trẻ muốn cãi nhau cũng phải hạ giọng. Muốn ngủ nướng sáng Chủ nhật thì ngại vì mẹ đã dậy quét nhà từ sáu giờ. Muốn bày trí lại phòng khách thì phải hỏi ý.

Cái mất thứ hai là sự khác biệt về cách nuôi dạy con. Ông bà quen cho cháu ăn thêm bát nữa cho "chắc người", bố mẹ đọc sách nuôi con kiểu mới thì muốn để trẻ tự ăn, tự quyết. Ông bà sợ cháu lạnh nên mặc ba lớp áo, bố mẹ sợ con nóng. Những chuyện nhỏ ấy lặp lại mỗi ngày, cộng dồn thành căng thẳng.

Và chuyện mẹ chồng nàng dâu, chủ đề muôn thuở của phim truyền hình Việt, không phải tự nhiên mà có. Người con dâu bước vào một gia đình đã có sẵn nếp sinh hoạt, cách nấu ăn, cách tiêu tiền. Nếu người chồng đứng giữa mà không chịu nói rõ quan điểm, cô ấy dễ thấy mình là người ngoài trong chính nhà mình.

Người già cũng có cái mất. Có những ông bà đáng lẽ được nghỉ ngơi sau mấy chục năm làm việc thì lại thành người giữ trẻ toàn thời gian, mệt mà không dám kêu vì sợ con nghĩ mình kể công.

Những nhà sống chung êm thường làm gì

Không có công thức chung, nhưng quan sát nhiều gia đình, có vài điều lặp lại.

Họ nói chuyện tiền bạc rõ ràng. Ai đóng tiền điện nước, ai lo đi chợ, ai góp bao nhiêu mỗi tháng. Nghe có vẻ tính toán, nhưng chính sự mập mờ mới sinh ra ấm ức. Một khoản góp cố định hàng tháng vào "quỹ chung" giúp cả hai bên đỡ phải đoán ý nhau.

Họ chia ranh giới không gian, dù nhỏ. Một tầng riêng, một phòng riêng có khoá, hoặc đơn giản là quy ước gõ cửa trước khi vào. Ở nhà ống nhiều tầng, việc bố mẹ ở tầng một, con cái ở tầng trên đã giải quyết được khá nhiều va chạm.

Họ thống nhất "người quyết" trong chuyện dạy con. Thường đó là bố mẹ đứa trẻ, còn ông bà góp ý. Điều này cần được nói ra một cách nhẹ nhàng, tốt nhất do người con ruột nói với bố mẹ mình chứ không để con dâu hay con rể nói.

Họ cảm ơn nhau thành tiếng. Người Việt vốn ngại nói lời cảm ơn với người trong nhà, coi đó là khách sáo. Nhưng một câu "hôm nay mẹ nấu ngon quá" hay "con cảm ơn bố đã đón cháu" có sức nặng hơn ta tưởng, nhất là với người lớn tuổi đang lặng lẽ làm việc nhà mỗi ngày.

Và họ cho nhau những khoảng thở. Vợ chồng thỉnh thoảng đi ăn riêng, để ông bà một buổi tối không phải trông cháu. Ông bà đi chơi với hội bạn già, về quê thăm họ hàng. Ở chung không có nghĩa là lúc nào cũng phải ở cạnh nhau.

Ở gần mà không ở chung

Ở các thành phố, ngày càng nhiều gia đình chọn một kiểu giữa: mua hoặc thuê hai căn hộ cùng toà, hoặc ở cùng phường với bố mẹ. Người Nhật có cách nói "khoảng cách một bát canh không nguội", nghĩa là đủ gần để mang bát canh sang mà vẫn còn ấm. Kiểu sống này giữ được phần lớn cái lợi của ở chung (có người trông cháu, có người hỏi han khi ốm) mà giảm được chuyện va chạm hằng ngày.

Trẻ cậy cha, già cậy con. (tục ngữ)

Tất nhiên kiểu này đòi hỏi tài chính tốt hơn, không phải nhà nào cũng làm được. Nhưng nó cho thấy điều cốt lõi: điều người Việt muốn giữ không hẳn là cùng một mái nhà, mà là sự gắn bó và trách nhiệm với nhau.

Một câu hỏi để mở bữa cơm tối

Nếu bạn đang sống chung, hoặc sắp về ở với nhà chồng, nhà vợ, có lẽ việc hữu ích nhất là đặt ra câu hỏi trước khi va chạm xảy ra, chứ không phải sau. "Mình chia tiền chợ thế nào?", "Bố mẹ muốn được nghỉ ngơi những ngày nào trong tuần?", "Chuyện ăn uống của cháu, nhà mình theo cách nào?".

Những câu hỏi ấy hơi ngượng khi nói ra lần đầu. Nhưng một bữa cơm hơi ngượng vẫn dễ chịu hơn nhiều so với một năm ấm ức. Và biết đâu, chính bà nội, người ngồi nhặt rau trên bậc cửa lúc sáu giờ sáng, đã chờ ai đó hỏi mình câu ấy từ lâu.