Trà đá vỉa hè: nghị trường của người bình dân

Một chiếc ấm tích to sứt quai nằm trong giỏ ủ bằng mây. Mấy chiếc ghế nhựa xanh đỏ thấp lè tè, cao chưa đến đầu gối. Một cái bàn gỗ nhỏ bày lọ kẹo lạc, đĩa hướng dương, vài bao thuốc lá lẻ. Bà chủ quán ngồi sau, quạt nan phe phẩy, tay rót cốc trà đá cho khách vừa dựng xe. Ba nghìn, năm nghìn đồng một cốc tuỳ phố, tuỳ năm. Đó là "văn phòng", "câu lạc bộ" và "toà soạn" của biết bao người Hà Nội.

Trà đá vỉa hè không chỉ là chỗ uống nước. Nó là một không gian xã hội, nơi người ta bàn từ giá vàng đến bóng đá, từ chuyện nhà hàng xóm đến chuyện thế sự. Bài này nói về cốc trà đá và cái vỉa hè quanh nó, thứ mà nhiều người nước ngoài gọi là một trong những trải nghiệm Việt Nam đáng nhớ nhất.

Một cốc trà gần như miễn phí

Trà đá thường là trà xanh hoặc trà mạn pha loãng, rót ra cốc thuỷ tinh có sẵn vài viên đá. Vị chát nhẹ, mát, giải khát tốt hơn nhiều đồ uống ngọt. Giá rẻ đến mức nhiều người coi nó gần như miễn phí, và chính cái rẻ ấy làm nên tính dân chủ của quán trà: anh xe ôm, chú bảo vệ, cậu sinh viên, ông giám đốc đi xe sang dừng lại uống cốc nước, ngồi cùng một hàng ghế nhựa.

Ở nhiều quán cơm bình dân miền Bắc, trà đá còn được phục vụ miễn phí kèm bữa ăn. Ở miền Nam, vai trò tương tự thuộc về những bình trà đá nhựa to, thường là trà đá miễn phí, đặt sẵn ở các quán cơm, quán phở, ai khát cứ rót.

Vỉa hè, nơi diễn ra đời sống

Muốn hiểu quán trà đá, phải hiểu vỉa hè Việt Nam. Ở nhiều nước, vỉa hè chỉ là lối đi. Ở Hà Nội, Sài Gòn, vỉa hè là nơi bán hàng, ăn uống, sửa xe, cắt tóc, đỗ xe máy, ngồi chơi cờ tướng, phơi đồ. Phố cổ Hà Nội với những ngôi nhà ống mặt tiền hẹp càng đẩy cuộc sống ra ngoài vỉa hè: trong nhà chật, ra ngoài cho thoáng.

Quán trà đá chiếm một góc nhỏ trên vỉa hè ấy. Không cần mặt bằng, không cần biển hiệu. Có khi chỉ là gốc cây trước cổng bệnh viện, trước cổng trường đại học, hay góc ngã tư nơi các bác xe ôm đứng chờ khách. Sáng sớm dọn ra, tối muộn dọn vào.

Chính vì chiếm vỉa hè, quán trà đá luôn nằm trong vùng giằng co với chính quyền. Các thành phố nhiều lần ra quân "lấy lại vỉa hè cho người đi bộ", và những chiếc ghế nhựa là đối tượng đầu tiên bị dẹp. Đây là câu chuyện còn nhiều ý kiến: một bên muốn đô thị trật tự, lối đi thông thoáng; một bên nhìn thấy sinh kế của những người bán hàng nhỏ và một nét sinh hoạt rất riêng của thành phố. Ở một số quận, chính quyền thử cách cho thuê, cấp phép sử dụng một phần vỉa hè có thời hạn, như một cách dung hoà.

"Nghị trường" của người bình dân

Người Hà Nội hay đùa gọi quán trà đá là "nghị trường" hay "quốc hội vỉa hè". Ngồi một lúc, bạn có thể nghe đủ loại chủ đề. Giá xăng tăng hay giảm. Đội tuyển đá thế nào tối qua. Con nhà ông nào thi đỗ trường gì. Chuyện đường phố sắp mở rộng. Ai cũng có ý kiến, ai cũng phát biểu, và không ai cần đồng ý với ai.

Ở quán trà, người lạ dễ bắt chuyện hơn ở bất cứ đâu. Hỏi đường, hỏi chỗ sửa xe, hỏi quán phở ngon gần đây, bà chủ quán gần như luôn biết. Nhiều chủ quán lâu năm thuộc tên, thuộc thói quen của khách quen: ông này uống trà nóng không đá, cậu kia thích thuốc lào.

Thuốc lào, với chiếc điếu cày bằng tre, từng là thứ gắn liền với quán trà đá miền Bắc. Tiếng rít điếu "sòng sọc" là âm thanh quen thuộc. Ngày nay hình ảnh ấy ít dần, một phần vì ý thức về tác hại của thuốc lá đã cao hơn.

Ghế nhựa thấp, câu chuyện dài

Người nước ngoài đến Việt Nam hay ngạc nhiên vì những chiếc ghế nhựa thấp tè. Có nhiều cách giải thích. Ghế thấp thì xếp chồng gọn, dễ dọn khi có kiểm tra. Ghế thấp hợp với thói quen ngồi xổm, ngồi thấp của người Việt xưa. Và ngồi thấp, người ta tự nhiên sát lại gần nhau, chuyện trò thân mật hơn.

Dù lý do là gì, chiếc ghế nhựa đã trở thành một hình ảnh biểu tượng, xuất hiện trong ảnh du lịch, áp phích, thậm chí trong các sản phẩm lưu niệm. Một số quán cà phê, nhà hàng sang ở nước ngoài còn bày ghế nhựa thấp để tạo "không khí Việt Nam".

Ba nghìn đồng một cốc trà đá, bạn mua được nửa tiếng ngồi nhìn thành phố trôi qua.

Từ trà đá đến trà chanh, cà phê bệt

Văn hoá vỉa hè không đứng yên. Khoảng hơn chục năm trở lại đây, "trà chanh chém gió" nổi lên ở Hà Nội, đặc biệt quanh khu nhà thờ Lớn, thu hút giới trẻ với cốc trà chanh mát lạnh và những hàng ghế kín vỉa hè. Ở Sài Gòn, "cà phê bệt" quanh khu nhà thờ Đức Bà và công viên một thời là điểm hẹn quen thuộc của sinh viên, dân văn phòng. Rồi đến trà sữa, cà phê muối, các loại đồ uống theo trào lưu mạng xã hội.

Nhưng quán trà đá truyền thống vẫn còn đó, lặng lẽ, bền bỉ. Nó không có thực đơn đẹp, không có không gian "sống ảo". Nó chỉ có cốc trà rẻ, chiếc ghế nhựa và một khoảng thời gian không ai giục bạn đứng dậy.

Với người bán, quán trà đá là một sinh kế nhỏ nhưng đều. Nhiều bà, nhiều chị bán ở một góc phố hàng chục năm, nuôi con ăn học từ những cốc trà vài nghìn đồng. Họ biết khu phố rõ hơn ai hết: nhà nào mới chuyển đến, cửa hàng nào sắp đóng, ai ốm, ai đi xa. Theo một nghĩa nào đó, quán trà là tai mắt và trí nhớ của con phố.

Ngồi trà đá đúng kiểu

Nếu bạn chưa từng ngồi quán trà đá, hoặc dẫn bạn bè nước ngoài đi, vài điều nhỏ giúp trải nghiệm dễ chịu hơn. Chọn quán có vẻ có khách quen, thường ở gần chợ, cổng trường, góc phố đông. Gọi "cho cốc trà đá", rồi cứ ngồi. Nếu muốn ăn vặt, hướng dương, lạc rang, kẹo lạc là những món kinh điển. Thanh toán khi đứng dậy, bà chủ thường nhớ bạn uống mấy cốc.

Về vệ sinh, nhiều người lo về nguồn nước và đá. Phần lớn quán dùng đá viên mua từ cơ sở sản xuất, nhưng nếu bạn có hệ tiêu hoá nhạy cảm hoặc mới đến Việt Nam, có thể chọn trà nóng hoặc chọn quán trông sạch sẽ.

Lần tới khi đi ngang một quán trà đá, thử dừng lại mười lăm phút, không điện thoại. Ngồi nghe mấy ông chú bàn chuyện bóng đá, nhìn dòng xe máy chảy qua, uống cốc trà chát nhẹ. Có khi bạn sẽ hiểu vì sao người ta bảo muốn biết một thành phố thì hãy ngồi vỉa hè của nó.