Khi cha mẹ già cần mình chăm

Cuộc điện thoại thường đến vào một buổi chiều bình thường. Mẹ bị ngã trong nhà tắm. Bố quên tắt bếp ga lần thứ ba trong tháng. Bà cụ hàng xóm gọi lên báo rằng ông nhà mình đi bộ ra chợ rồi không nhớ đường về. Với rất nhiều người Việt ở tuổi bốn mươi, năm mươi, đó là khoảnh khắc nhận ra vai trò đã đảo chiều: người từng chăm mình giờ cần mình chăm.

Việt Nam đang già đi khá nhanh. Các báo cáo của cơ quan thống kê và Liên Hợp Quốc nhiều năm nay đều nhắc rằng tỷ lệ người cao tuổi tăng nhanh hơn nhiều nước đi trước. Nhưng con số không làm bạn bớt bối rối khi đứng trước cha mẹ mình. Bài này gom lại những điều thực tế mà nhiều gia đình đã phải tự học, thường là học muộn.

Nhận ra sớm những thay đổi nhỏ

Người già hiếm khi chủ động kể mình yếu đi. Họ sợ làm phiền con, sợ bị coi là gánh nặng, có người còn giấu bệnh. Vì vậy những dấu hiệu đầu tiên thường nằm ở chi tiết. Tủ lạnh có đồ ăn hỏng lâu ngày. Hoá đơn điện nước chưa trả. Mẹ vốn gọn gàng mà nhà bỗng bừa bộn. Bố hay hỏi lại một câu đã hỏi mười phút trước. Dáng đi chậm hơn, phải vịn tường.

Mỗi lần về thăm, thay vì chỉ hỏi "bố mẹ có khoẻ không" (câu trả lời gần như luôn là "khoẻ"), hãy để ý những điều đó. Ăn cùng một bữa, xem họ nhai có khó không. Đi cùng ra chợ, xem họ có mệt không. Những quan sát ấy, ghi lại vài dòng, sẽ rất có ích khi đưa cha mẹ đi khám.

Ngôi nhà cần sửa trước khi có người ngã

Té ngã là một trong những tai nạn phổ biến và nguy hiểm nhất ở người cao tuổi. Nhà vệ sinh lát gạch men trơn, bậc cầu thang dốc của nhà ống, ổ điện thấp, dây điện vắt ngang lối đi: đó là những thứ người trẻ không để ý nhưng với người già là cái bẫy.

Vài thay đổi không tốn nhiều tiền mà hiệu quả: dán thảm chống trơn trong nhà tắm, lắp tay vịn cạnh bồn cầu và dọc cầu thang, thay bóng đèn sáng hơn, đặt đèn ngủ nhỏ trên đường từ giường tới nhà vệ sinh. Nếu được, chuyển phòng ngủ của cha mẹ xuống tầng trệt. Ghế tắm bằng nhựa có bán ở nhiều cửa hàng thiết bị y tế, giúp người già ngồi tắm thay vì đứng.

Những việc này nên làm khi cha mẹ còn khoẻ. Đợi sau một cú ngã mới sửa thì thường đã muộn, và người già sau khi ngã hay sợ đi lại, càng ít vận động càng yếu nhanh.

Đi khám: chuẩn bị sao cho đỡ mệt

Đưa cha mẹ đến bệnh viện lớn ở Việt Nam có thể mất trọn một ngày, chờ bốc số, chờ xét nghiệm, chờ kết quả. Với người già, riêng việc chờ đã là cực hình.

Một vài cách giúp đỡ vất vả: tìm hiểu xem bệnh viện có đặt lịch khám trước qua điện thoại hoặc ứng dụng không, nhiều nơi giờ đã có. Mang theo một túi nhỏ gồm sổ khám cũ, đơn thuốc đang dùng, thẻ bảo hiểm y tế, nước uống, đồ ăn nhẹ và áo khoác. Ghi sẵn các câu muốn hỏi bác sĩ ra giấy, vì vào phòng khám chỉ có vài phút, rất dễ quên.

Nhiều người già dùng cùng lúc thuốc huyết áp, tiểu đường, xương khớp, có khi do các bác sĩ khác nhau kê. Hãy mang toàn bộ vỏ thuốc đến cho bác sĩ xem một lượt, hỏi xem có loại nào trùng hay tương tác không. Đừng tự ý cho cha mẹ thêm, bớt thuốc hay mua thuốc theo lời mách. Một hộp chia thuốc theo ngày trong tuần, giá chỉ vài chục nghìn, giúp tránh uống nhầm, uống quên.

Ở nhiều phường xã, trạm y tế có chương trình khám và quản lý bệnh mạn tính cho người cao tuổi. Đáng để hỏi, vì đi gần nhà đỡ hơn nhiều so với lên tuyến trên mỗi lần chỉ để lấy thuốc.

Khi trí nhớ bắt đầu rơi rụng

Hay quên ở người già nhiều khi bị gạt đi bằng một câu "già rồi lẫn là thường". Nhưng sa sút trí tuệ, trong đó có bệnh Alzheimer, là bệnh cần được bác sĩ đánh giá, không phải điều tất yếu của tuổi tác. Nếu cha mẹ quên nhiều đến mức ảnh hưởng sinh hoạt, đi lạc, thay đổi tính tình rõ rệt, hãy đưa đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa.

Chăm người sa sút trí tuệ đòi hỏi rất nhiều kiên nhẫn. Họ có thể hỏi một câu mười lần, buộc tội con cái lấy tiền, đòi về "nhà" trong khi đang ở nhà. Cãi lý gần như vô ích. Nhiều người chăm sóc kể rằng điều giúp họ nhất là học cách đi theo cảm xúc của người bệnh thay vì sửa lời họ: mẹ đòi về quê thì ngồi hỏi mẹ chuyện quê ngày xưa, thay vì giải thích mẹ đang ở đâu.

Người chăm cũng cần được chăm

Ở Việt Nam, gánh chăm sóc thường đổ lên một người: con gái, con dâu, hoặc người con ở gần nhất. Anh chị em khác gửi tiền, gọi điện hỏi thăm, nhưng việc tắm rửa, đút cơm, thức đêm thì một người lo. Sau vài năm, người ấy kiệt sức, cáu gắt, có khi chính mình đổ bệnh.

Nếu bạn có anh chị em, hãy ngồi lại họp gia đình một cách nghiêm túc. Chia việc rõ ràng: ai lo tiền, ai đưa đi khám, ai thay phiên ở cùng cuối tuần. Người ở xa có thể đóng góp nhiều hơn về tài chính để thuê người giúp việc hoặc điều dưỡng theo giờ. Dịch vụ chăm sóc tại nhà đã xuất hiện ở các thành phố lớn, chất lượng không đồng đều, nên cần tìm hiểu kỹ và hỏi người đã dùng.

Người chăm chính cần những ngày nghỉ thật sự. Không phải vì họ không thương cha mẹ, mà vì không ai chăm người khác tử tế được khi chính mình đã cạn sức.

Những cuộc nói chuyện khó

Có những điều người Việt rất ngại nói với cha mẹ: muốn được chữa trị đến mức nào khi bệnh nặng, muốn ở nhà hay vào viện những ngày cuối, giấy tờ nhà đất để ở đâu, tài sản tính thế nào. Nhiều người sợ nói ra là "gở".

Nhưng không nói thì đến lúc phải quyết, con cái chỉ còn đoán, và anh chị em dễ bất hoà vì mỗi người đoán một kiểu. Có thể bắt đầu nhẹ nhàng, từ một câu chuyện của người quen, một bộ phim vừa xem. Nhiều cha mẹ hoá ra đã nghĩ về những điều ấy từ lâu và nhẹ nhõm khi được nói. Với giấy tờ pháp lý như di chúc hay uỷ quyền, nên hỏi luật sư hoặc phòng công chứng để làm đúng thủ tục.

Mẹ già như chuối ba hương, như xôi nếp một, như đường mía lau. (ca dao)

Chăm cha mẹ già không có điểm kết thúc đẹp, và ai từng trải qua đều biết sẽ có những ngày rất mệt. Nhưng cũng có những buổi chiều bố tỉnh táo kể lại chuyện thời đi bộ đội, hay mẹ nắm tay mình lâu hơn thường lệ. Có lẽ việc nên làm ngay tuần này rất đơn giản: gọi điện về, và lần này hỏi một câu khác ngoài "bố mẹ có khoẻ không".