Con đường Nam tiến: lãnh thổ hình chữ S hình thành thế nào

Tóm tắt nhanh

• Lãnh thổ Đại Việt ban đầu chỉ gồm vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ; hình chữ S là kết quả của gần bảy thế kỷ mở rộng về phương Nam.
• Cuộc Nam tiến diễn ra bằng nhiều cách: chiến tranh, hôn nhân chính trị, di dân khai hoang và cả thoả thuận với các triều đình láng giềng.
• Các mốc lớn: 1069, 1306, 1471, 1611, 1698 và 1757.
• Quá trình ấy cũng có mặt khuất: vương quốc Champa dần biến mất, và vùng đất Nam Bộ vốn có người Khmer sinh sống từ trước.

Nhìn bản đồ Việt Nam hôm nay, nhiều người hỏi: vì sao một đất nước lại dài và hẹp đến vậy, chỗ hẹp nhất ở Quảng Bình chỉ khoảng 50 km? Câu trả lời không nằm ở địa lý, mà ở lịch sử.

Một nghìn năm trước, Đại Việt chỉ là vùng châu thổ sông Hồng cùng dải đất đến khoảng Nghệ An, Hà Tĩnh. Phía nam là vương quốc Champa, phía nam nữa là vùng đất của Chân Lạp (Campuchia). Hình chữ S được “kéo dài” dần qua nhiều thế kỷ, trong một quá trình mà sử Việt gọi là Nam tiến.

Chặng 1: Từ ba châu đến hai châu “sính lễ”

Năm 1069, vua Lý Thánh Tông đem quân đánh Champa, bắt được vua Chế Củ. Để được tha, Chế Củ dâng ba châu Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính, tương ứng với vùng Quảng Bình và một phần Quảng Trị ngày nay.

Hơn hai thế kỷ sau, đất được mở bằng một cách rất khác. Năm 1306, vua Champa Chế Mân cưới công chúa Huyền Trân nhà Trần, và dâng hai châu Ô, Lý làm sính lễ. Năm sau, nhà Trần đổi tên thành Thuận Châu và Hoá Châu, tức vùng Huế và phụ cận. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tên gọi “Huế” bắt nguồn từ chữ “Hoá” trong Thuận Hoá.

Câu chuyện công chúa Huyền Trân đến nay vẫn được kể với nhiều cảm xúc: một cuộc hôn nhân đổi lấy đất đai, và một người phụ nữ ở giữa hai triều đình.

Chặng 2: Năm 1471 và bước ngoặt Vijaya

Năm 1471, vua Lê Thánh Tông đánh chiếm Vijaya (Đồ Bàn, ở Bình Định ngày nay), kinh đô của Champa. Đây là đòn quyết định: Champa không bao giờ khôi phục lại sức mạnh cũ, chỉ còn lại một vương quốc nhỏ ở phía nam.

Nhiều nhà nghiên cứu coi 1471 là mốc khởi đầu thực sự của Nam tiến theo nghĩa một quá trình liên tục, vì từ đây biên giới phía nam liên tục dịch chuyển.

Chặng 3: Các chúa Nguyễn và vùng đất mới

Năm 1558, Nguyễn Hoàng được cử vào trấn thủ Thuận Hoá. Khi đất nước chia đôi giữa chúa Trịnh và chúa Nguyễn, Đàng Trong của họ Nguyễn không thể mở rộng lên phía bắc. Lối đi duy nhất là về phương Nam.

1. 1611: Nguyễn Hoàng lập phủ Phú Yên, đẩy biên giới đến đèo Cả.
2. 1698: Nguyễn Hữu Cảnh được cử vào Nam, lập phủ Gia Định, đặt nền hành chính cho vùng Đồng Nai – Sài Gòn.
3. 1708: Mạc Cửu, một người gốc Hoa đang cai quản vùng Hà Tiên, xin thần phục chúa Nguyễn.
4. 1757: vùng Tầm Phong Long được nhượng cho chúa Nguyễn, gần như hoàn tất bản đồ đồng bằng sông Cửu Long.

Đi trước và đi cùng các mốc hành chính này là những đợt di dân. Người nông dân từ Thuận Quảng vào khai hoang, lập làng, đào kênh. Nhiều vùng đất đã có người Việt sinh sống trước khi chính quyền chính thức đặt phủ huyện.

Mặt khuất của bản đồ

Một cái nhìn trung thực về Nam tiến phải nhắc đến những cộng đồng đã ở đó từ trước. Vương quốc Champa, với những tháp gạch đỏ còn đứng ở Mỹ Sơn, Tháp Chàm Phan Rang, dần bị thu hẹp và chấm dứt hẳn dưới triều Minh Mạng vào thập niên 1830. Người Chăm ngày nay vẫn là một dân tộc trong cộng đồng Việt Nam, giữ ngôn ngữ, chữ viết và lễ hội riêng.

Cũng cần nhớ rằng Nam tiến không phải một kế hoạch được vạch sẵn từ đầu. Nó là tổng hợp của nhiều quyết định riêng lẻ qua các triều đại khác nhau, có lúc là chiến tranh, có lúc là nhu cầu đất canh tác của dân nghèo, có lúc là kết quả của những biến động chính trị ở các nước láng giềng.

Ở Nam Bộ, người Khmer đã sinh sống lâu đời. Những ngôi chùa Khmer ở Sóc Trăng, Trà Vinh là dấu vết của một lớp văn hoá có trước khi người Việt đến. Chính sự đan xen Việt – Chăm – Khmer – Hoa đã làm nên nét riêng của miền Trung và miền Nam hôm nay.

Bạn có biết? Mỹ Sơn ở Quảng Nam, quần thể đền tháp của vương quốc Champa, đã được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1999. Đó là bằng chứng sống động cho thấy dải đất miền Trung từng là trung tâm của một nền văn minh khác hẳn Đại Việt.

Điều đáng nhớ

Hình chữ S không phải tự nhiên mà có. Nó là kết quả của gần bảy thế kỷ, từ 1069 đến 1757, với đủ mọi cách thức: chiến tranh, hôn nhân, di dân và ngoại giao. Hiểu Nam tiến là hiểu vì sao giọng nói, món ăn, kiến trúc của người Việt lại khác nhau rõ rệt từ Bắc vào Nam.

Lần tới khi đứng trước một ngôi tháp Chăm hay một ngôi chùa Khmer, hãy nhớ rằng bạn đang đứng trên một lớp lịch sử sâu hơn cả tấm bản đồ quen thuộc.