Hoàng Sa, Trường Sa qua tư liệu lịch sử: bản đồ cổ, sách xưa và đội Hoàng Sa

Tóm tắt nhanh

• Hoàng Sa và Trường Sa là hai quần đảo ở Biển Đông mà Việt Nam khẳng định chủ quyền; một số quốc gia và vùng lãnh thổ khác cũng có yêu sách.
• Tư liệu Việt Nam nhắc đến vùng biển đảo này ít nhất từ thế kỷ XVII, dưới những tên gọi như “Bãi Cát Vàng”.
• Sách Phủ biên tạp lục (1776) của Lê Quý Đôn mô tả một “đội Hoàng Sa” được tổ chức đều đặn để ra đảo.
• Triều Nguyễn để lại ghi chép về việc đo đạc, dựng bài gỗ đánh dấu trên Hoàng Sa vào thập niên 1830.
• Bài viết này chỉ trình bày tư liệu đã được công bố, không thay thế các phân tích pháp lý quốc tế.

Trên bản đồ, Hoàng Sa và Trường Sa là những chấm nhỏ giữa biển. Nhưng đằng sau chúng là hàng trăm năm ghi chép: bản đồ vẽ tay, sách địa chí, chiếu chỉ của triều đình và ký ức của những làng chài miền Trung.

Bài viết này đi theo trình tự thời gian, giới thiệu những tư liệu thường được giới nghiên cứu Việt Nam dẫn chứng. Mục đích là giúp người đọc biết tư liệu nào tồn tại, nó nói gì, và vì sao nó được coi là quan trọng.

Thế kỷ XVII: “Bãi Cát Vàng” trên bản đồ cổ

Một trong những tư liệu sớm nhất thường được nhắc đến là Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư, tập bản đồ do Đỗ Bá (tên chữ là Công Đạo) biên soạn vào thế kỷ XVII, thời Hậu Lê. Trên bản đồ vùng phủ Quảng Ngãi, ngoài khơi có ghi một dải cát gọi là “Bãi Cát Vàng”, kèm chú thích rằng họ Nguyễn mỗi năm cử thuyền ra đây thu lượm hàng hoá từ tàu đắm.

Tên gọi “Hoàng Sa” trong tiếng Hán Việt cũng chính là “cát vàng”. Sự trùng khớp này cho thấy tên gọi dân gian và tên gọi hành chính có cùng một gốc.

Năm 1776: đội Hoàng Sa trong sách của Lê Quý Đôn

Năm 1776, nhà bác học Lê Quý Đôn, khi làm quan ở Thuận Hoá, soạn bộ Phủ biên tạp lục ghi chép về Đàng Trong. Đây là tư liệu thường được đánh giá là mô tả chi tiết nhất về Hoàng Sa trong thời kỳ này.

Theo sách, chúa Nguyễn lập đội Hoàng Sa gồm 70 suất, lấy người xã An Vĩnh (thuộc vùng Quảng Ngãi) sung vào. Đội đi theo phiên hằng năm bằng thuyền nhỏ, ra đảo vài tháng để khai thác sản vật và thu nhặt hàng hoá, rồi trở về nộp cho chính quyền. Sách cũng nhắc đến đội Bắc Hải, hoạt động ở những vùng đảo xa hơn về phía nam.

Giá trị của ghi chép này nằm ở chỗ nó không chỉ nói “có đảo”, mà mô tả một hoạt động có tổ chức, lặp lại đều đặn, do chính quyền quản lý.

Thập niên 1830: bài gỗ và bản đồ của triều Nguyễn

Dưới triều Minh Mạng, bộ chính sử Đại Nam thực lục ghi lại nhiều chuyến ra Hoàng Sa. Năm 1836, nhà vua chuẩn cho thuyền ra đo đạc, vẽ bản đồ và mang theo 10 bài gỗ để dựng làm dấu. Mỗi bài gỗ khắc niên hiệu Minh Mạng năm thứ 17 cùng tên viên chỉ huy được phái đi.

Bản đồ Đại Nam nhất thống toàn đồ, vẽ vào khoảng năm 1838, thể hiện “Hoàng Sa” và “Vạn Lý Trường Sa” ngoài khơi miền Trung như một phần của lãnh thổ Đại Nam.

Thế kỷ XX: từ thời Pháp đến hiện tại

Trong thập niên 1930, chính quyền Pháp ở Đông Dương tiến hành các hoạt động hành chính và đưa lực lượng ra cả hai quần đảo. Tại Hội nghị San Francisco năm 1951, Nhật Bản tuyên bố từ bỏ yêu sách đối với hai quần đảo; trưởng đoàn Quốc gia Việt Nam là Trần Văn Hữu phát biểu khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa và Trường Sa. Hiệp ước không ghi rõ hai quần đảo thuộc về ai.

Tháng 1/1974, Trung Quốc dùng vũ lực kiểm soát toàn bộ Hoàng Sa, khi đó do Việt Nam Cộng hoà quản lý. Ngày 14/3/1988, xung đột tại bãi Gạc Ma thuộc Trường Sa làm 64 quân nhân Việt Nam thiệt mạng. Hiện nay, Trường Sa có các thực thể do Việt Nam, Trung Quốc, Philippines, Malaysia và Đài Loan kiểm soát; Brunei cũng có yêu sách đối với một phần khu vực.

Bạn có biết? Trên đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), các dòng họ vẫn tổ chức Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa để tưởng nhớ những người lính trong đội Hoàng Sa xưa, với tục thả thuyền nhỏ ra biển thay cho người đi. Nghi lễ này được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia năm 2013.

Điều đáng nhớ

Với người nghiên cứu, điều quan trọng không chỉ là kết luận mà là chuỗi tư liệu: bản đồ thế kỷ XVII, ghi chép năm 1776, chính sử thập niên 1830. Mỗi tài liệu đều có bối cảnh, ngôn ngữ và giới hạn riêng, và nên được đọc trực tiếp hoặc qua các bản dịch, công trình nghiên cứu nghiêm túc.

Hoàng Sa và Trường Sa vẫn là vấn đề tranh chấp quốc tế phức tạp. Hiểu tư liệu lịch sử là bước đầu tiên để theo dõi vấn đề này một cách tỉnh táo, dựa trên dữ kiện thay vì cảm xúc.