Cây khế

Tóm tắt nhanh

• Nhân vật chính: người em nghèo hiền lành, người anh tham lam, con chim thần ăn khế.
• Bài học: biết đủ thì được phúc; tham quá thì mất tất cả.
• Bối cảnh: gia đình nông thôn chia gia tài sau khi cha mẹ mất.

Chia gia tài

Ngày xưa có hai anh em, cha mẹ mất sớm để lại một ít ruộng vườn. Người anh lấy vợ xong liền đòi chia gia tài. Anh lấy hết nhà cửa, ruộng nương, trâu bò, chỉ cho em một túp lều nhỏ và cây khế ở góc vườn.

Người em không một lời phàn nàn. Hai vợ chồng chăm chỉ làm thuê, chăm bón cây khế. Đến mùa, cây trĩu quả ngọt, vợ chồng mong bán khế lấy tiền đong gạo.

Con chim lạ và lời hứa

Một buổi sáng, có con chim rất to bay đến ăn khế. Ngày nào nó cũng đến, ăn hết chùm này đến chùm khác. Người vợ đứng dưới gốc than thở: “Chim ơi, nhà tôi chỉ trông vào cây khế này thôi.”

Chim liền nói tiếng người: “Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng.” Hai vợ chồng ngạc nhiên nhưng vẫn làm theo, may một cái túi đúng ba gang tay.

Hôm sau chim đến, cõng người em bay qua núi, vượt biển đến một hòn đảo đầy vàng bạc châu báu. Người em chỉ nhặt vừa đủ túi ba gang rồi bảo chim đưa về. Từ đó vợ chồng thoát cảnh nghèo, lại hay giúp đỡ người trong làng.

Túi mười hai gang

Người anh nghe chuyện, vội sang nhà em hỏi han. Hắn gạ đổi toàn bộ nhà cửa ruộng vườn lấy cây khế. Người em thương anh nên đồng ý.

Đến mùa, chim lại đến ăn. Vợ chồng người anh giả vờ kêu than. Chim cũng hứa như cũ. Nhưng người vợ tham lam may một cái túi tận mười hai gang.

Ra đến đảo, người anh vơ vét vàng bạc nhét đầy túi, lại giắt khắp người. Trên đường về, chim bay mỗi lúc một nặng, cánh chao đảo giữa biển. Chim nói: “Vàng nặng quá, ông thả bớt đi, tôi không bay được nữa.”

Người anh không chịu, ôm khư khư túi vàng. Chim kiệt sức, nghiêng cánh. Người anh rơi xuống biển cùng túi vàng và không bao giờ trở về.

Bạn có biết? Câu vè “Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng” là một trong những câu thuộc lòng nổi tiếng nhất của trẻ em Việt. Đến nay người Việt vẫn nói “may túi ba gang” để khuyên nhau biết đủ. Gang là đơn vị đo dân gian, bằng khoảng cách từ đầu ngón cái đến đầu ngón út khi xòe tay, chừng 20 cm. Ở nhiều nước châu Á cũng có truyện chim trả ơn tương tự, như truyện Hàn Quốc về anh em Heungbu và Nolbu.

Ý nghĩa của truyện

Cây khế xây dựng hai nhân vật đối lập rõ ràng. Người em hiền lành, nhường nhịn và biết đủ, nên được hưởng phúc. Người anh tham lam, bạc bẽo với em ruột, nên chuốc họa vào thân.

Chi tiết túi ba gang là cách nói giản dị mà sâu sắc: của cải không có lỗi, chỉ có lòng tham vô đáy mới khiến con người chìm xuống. Với người Việt, đây cũng là bài học về tình anh em và đạo lý biết ơn.