Thơ lục bát: nhịp sáu – tám của tiếng Việt và cách đọc cho đúng

Tóm tắt nhanh

• Lục bát là thể thơ thuần Việt: một câu sáu chữ (lục) nối với một câu tám chữ (bát), lặp lại không giới hạn.
• Luật chỉ áp vào các tiếng chẵn: tiếng 2, 4, 6, 8 phải theo thứ tự bằng – trắc – bằng (– bằng).
• Vần được gieo theo kiểu “bắc cầu”: tiếng thứ 6 câu lục vần với tiếng thứ 6 câu bát, tiếng thứ 8 câu bát lại vần với tiếng thứ 6 câu lục tiếp theo.
• Phần lớn ca dao, lời ru và cả kiệt tác văn chương cổ điển được viết bằng lục bát, nên hiểu nó là hiểu “nhịp đập” của tiếng Việt.

Nếu phải chọn một thứ nhạc điệu đại diện cho tiếng Việt, nhiều người sẽ chọn lục bát. Bà ru cháu bằng lục bát. Ca dao được truyền miệng bằng lục bát. Những tác phẩm lớn nhất của văn học cổ điển cũng là lục bát. Ngay cả khẩu hiệu, quảng cáo hay lời chúc Tết cũng thường “tự nhiên” rơi vào nhịp sáu – tám.

Vì sao thể thơ này lại bám rễ sâu đến vậy? Và làm sao để đọc, hay thậm chí viết, một câu lục bát cho đúng?

Cấu trúc: hai câu, một nhịp thở

Đơn vị cơ bản của lục bát là một cặp câu: câu trên 6 tiếng, câu dưới 8 tiếng. Một bài lục bát có thể chỉ có một cặp, như phần lớn ca dao, hoặc kéo dài hàng nghìn câu.

Hãy lấy một câu ca dao quen thuộc về Hà Nội làm ví dụ:

Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Trấn Vũ canh gà Thọ Xương
Mịt mù khói toả ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái mặt gương Tây Hồ

Bốn câu, hai cặp lục bát, và cả một bức tranh Hà Nội buổi sớm: tiếng chuông đền Trấn Vũ, tiếng gà phường Thọ Xương, tiếng chày giã giấy ở làng Yên Thái, mặt hồ Tây phẳng như gương.

Luật bằng trắc: chỉ cần nhớ các tiếng chẵn

Tiếng Việt có sáu thanh, chia làm hai nhóm:

• Bằng (B): thanh ngang (không dấu) và thanh huyền.
• Trắc (T): thanh sắc, hỏi, ngã, nặng.

Luật lục bát chỉ “quản” các tiếng ở vị trí chẵn. Các tiếng lẻ 1, 3, 5, 7 khá tự do:

1. Câu lục: tiếng 2 – 4 – 6 là B – T – B.
2. Câu bát: tiếng 2 – 4 – 6 – 8 là B – T – B – B.

Kiểm tra với câu ví dụ: “Gió đưa cành trúc la đà”: đưa (B), trúc (T), đà (B). Đúng luật. “Tiếng chuông Trấn Vũ canh gà Thọ Xương”: chuông (B), Vũ (T), gà (B), Xương (B). Đúng luật.

Có một tinh tế nữa mà nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến: ở câu bát, tiếng 6 và tiếng 8 tuy cùng là thanh bằng nhưng thường đối nhau, một bên thanh huyền, một bên thanh ngang. Ở ví dụ trên, “gà” mang thanh huyền, “Xương” mang thanh ngang. Sự xen kẽ trầm – bổng ấy làm câu thơ không bị đều đều.

Gieo vần: chiếc cầu nối các câu

Điều làm lục bát chảy liền mạch là cách gieo vần:

• Tiếng thứ 6 của câu lục vần với tiếng thứ 6 của câu bát: đà – gà.
• Tiếng thứ 8 của câu bát vần với tiếng thứ 6 của câu lục tiếp theo: Xương – sương.
• Và vòng lặp lại: sương – gương.

Vần cứ thế nối từ cặp này sang cặp khác như những mắt xích. Đó là lý do lục bát rất dễ thuộc: nhớ được một vần là nhớ được câu sau. Với một nền văn hoá truyền miệng, nơi phần lớn người dân không biết chữ, đây là một “công nghệ ghi nhớ” tuyệt vời.

Lục bát cũng có “luật mềm”. Trong ca dao, người ta đôi khi gieo vần không thật chuẩn, gọi là vần thông, miễn là đọc lên vẫn thuận tai. Có những câu bát kéo dài thành chín, mười chữ, gọi là lục bát biến thể. Dân gian coi trọng sự tự nhiên hơn sự hoàn hảo trên giấy.

Đọc lục bát cho đúng nhịp

Lục bát thường được ngắt theo nhịp chẵn, phổ biến nhất là 2/2/2 cho câu lục và 2/2/2/2 cho câu bát: “Gió đưa / cành trúc / la đà”. Nhưng nhà thơ có thể phá nhịp, ví dụ 3/3 hay 4/4, để tạo điểm nhấn.

Khi đọc to, hãy để giọng dừng nhẹ ở tiếng thứ 6 câu lục và kéo dài ở cuối câu bát. Người Việt khi ngâm thơ hay hát ru đều kéo dài những âm cuối này, biến lục bát thành gần như một giai điệu.

Bạn có biết? Ngoài lục bát, tiếng Việt còn có thể thơ song thất lục bát: hai câu bảy chữ rồi đến một cặp sáu – tám. Bản diễn Nôm nổi tiếng của Chinh phụ ngâm, thường gắn với tên nữ sĩ Đoàn Thị Điểm, được viết bằng thể thơ này, với 412 câu.

Điều đáng nhớ

Lục bát chỉ cần ba điều: sáu chữ rồi tám chữ, các tiếng chẵn theo bằng – trắc – bằng, và vần bắc cầu từ câu này sang câu khác. Đơn giản đến mức một đứa trẻ có thể làm được, nhưng đủ sâu để chứa cả những kiệt tác.

Thử làm một câu lục bát về thành phố của bạn. Khi bạn bắt đầu đếm chữ và tìm vần, bạn sẽ hiểu vì sao người Việt nói chuyện, ru con và kể chuyện đời bằng nhịp sáu – tám suốt nhiều thế kỷ.