Truyện cổ tích Việt khác truyện Grimm ở đâu?

Tóm tắt nhanh

• Nhiều truyện cổ tích Việt có “anh em họ” ở châu Âu: Tấm Cám cùng kiểu truyện với Lọ Lem, Sọ Dừa gần với Hans Nhím của anh em Grimm.
• Khác biệt lớn nhất: nhân vật Việt thường phải chết đi, hoá kiếp nhiều lần rồi mới được đền đáp, dấu ấn rõ của quan niệm luân hồi.
• Người giúp đỡ trong truyện Việt là ông Bụt hiền hậu, không phải bà tiên đỡ đầu hay phép thuật vô danh.
• Truyện Việt nhấn mạnh sự vừa đủ (“may túi ba gang”) và hậu quả của lòng tham, hơn là giấc mơ đổi đời bằng một cuộc hôn nhân.

Năm 1812, hai anh em Jacob và Wilhelm Grimm xuất bản tập đầu tiên của bộ Truyện cổ dành cho trẻ em và gia đình. Hơn một thế kỷ sau, từ năm 1957 đến 1982, nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi lần lượt xuất bản năm tập Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, với khoảng 200 truyện chính và hơn một nghìn dị bản.

Đặt hai bộ sưu tập này cạnh nhau, ta thấy một điều thú vị: con người ở hai đầu thế giới kể những câu chuyện giống nhau đến lạ, nhưng kết thúc theo những cách rất khác.

Tấm và Lọ Lem: cùng mở đầu, khác hẳn đoạn sau

Các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp Tấm Cám vào cùng kiểu truyện với Cinderella. Phần đầu gần như song song: cô gái mồ côi mẹ, bị dì ghẻ và em gái cùng cha khác mẹ hành hạ, được phép màu giúp đỡ, đánh rơi một chiếc giày, và được vua tìm ra.

Ở bản của anh em Grimm, câu chuyện kết thúc gần như ngay sau đám cưới. Ở Tấm Cám, đám cưới mới chỉ là giữa truyện.

Tấm bị mẹ con Cám hại chết. Nàng hoá thành chim vàng anh, bị giết; hoá thành cây xoan đào, bị chặt; thành khung cửi, bị đốt; rồi thành cây thị, và từ quả thị bước ra làm người. Bốn lần hoá kiếp, bốn lần bị truy đuổi.

Chuỗi biến hoá này cho thấy một quan niệm rất Á Đông: cái thiện không thể bị tiêu diệt, nó chỉ đổi hình hài. Nhiều nhà nghiên cứu nhìn thấy ở đây ảnh hưởng của tư tưởng luân hồi trong Phật giáo.

Ông Bụt thay cho bà tiên

Trong truyện châu Âu, phép màu thường đến từ bà tiên đỡ đầu, cây thần mọc trên mộ mẹ, hay những con chim. Trong truyện cổ tích Việt, người hiện ra khi nhân vật khóc là ông Bụt.

“Bụt” là cách gọi dân gian cổ của Đức Phật, nhưng trong truyện, ông Bụt giống một ông già hiền lành trong làng hơn là một vị thần xa cách. Ông không ban điều ước vô hạn. Ông chỉ cách: nuôi con cá bống, chôn xương cá vào chân giường. Phần còn lại, nhân vật phải tự làm.

Cái kết: ai trừng phạt kẻ ác?

Cả hai truyền thống đều có những cái kết rùng rợn mà các bản kể cho trẻ em ngày nay thường lược bỏ.

• Trong bản Grimm, hai cô chị kế bị chim bồ câu mổ mất mắt trong đám cưới. Sự trừng phạt đến từ thiên nhiên, từ “trời”.
• Trong nhiều dị bản Tấm Cám, chính Tấm là người trả thù Cám, và cái kết còn ghê rợn hơn. Sách giáo khoa và truyện thiếu nhi thường kể nhẹ đi.

Cái kết này gây tranh luận suốt nhiều thập kỷ ở Việt Nam: Tấm có còn là “cô Tấm hiền lành” không? Một số người cho rằng đó là tinh thần “ác giả ác báo” mộc mạc của dân gian; số khác xem đó là dấu vết của một xã hội nơi người yếu thế phải tự đòi lại công bằng.

Cây khế và bài học “vừa đủ”

Nếu truyện châu Âu hay kết bằng “và họ sống hạnh phúc mãi mãi” sau đám cưới hoàng gia, thì nhiều truyện Việt kết bằng một bài học về chừng mực.

Trong Cây khế, chim thần bảo người em may túi ba gang để đựng vàng. Người em làm đúng và trở nên khá giả. Người anh tham lam may túi to gấp nhiều lần, chở nặng đến nỗi chim không bay nổi, và rơi xuống biển.

Truyện Người đánh cá và vợ của Grimm cũng nói về lòng tham, nhưng ở Cây khế, điều đáng chú ý là con số cụ thể: ba gang. Phần thưởng có giới hạn rõ ràng, và trí khôn nằm ở việc biết dừng lại.

Tương tự, Sọ Dừa, chàng trai sinh ra không tay không chân, gần với kiểu truyện “chàng rể kỳ dị” như Hans Nhím của Grimm. Nhưng ở bản Việt, người được chú ý không chỉ là chàng trai mà là cô út, người duy nhất nhìn thấy giá trị thật bên trong cái vỏ xấu xí.

Bạn có biết? Bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi được xuất bản trong suốt 25 năm, từ 1957 đến 1982, gồm năm tập. Bộ sách không chỉ kể lại truyện mà còn so sánh mỗi truyện với các dị bản trong nước và truyện tương tự ở nhiều nước khác.

Điều đáng nhớ

Truyện cổ tích Việt và truyện Grimm có chung nhiều cốt truyện vì con người ở đâu cũng sợ dì ghẻ độc ác, mơ được đổi đời và ghét kẻ tham lam. Nhưng mỗi dân tộc kể chúng theo cách riêng.

Truyện Việt cho cái thiện một sức sống dai dẳng qua nhiều kiếp, đặt phép màu vào tay một ông Bụt hiền hậu, và nhắc người nghe nhớ đến chiếc túi ba gang. Đọc chúng cạnh nhau là cách thú vị để thấy cùng một giấc mơ có thể mang nhiều gương mặt văn hoá.