Nhập môn văn học Việt Nam qua 10 tác phẩm

Tóm tắt nhanh

• Văn học Việt Nam được viết bằng ba thứ chữ: chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ; mỗi thứ chữ gắn với một giai đoạn lịch sử.
• Mười tác phẩm dưới đây trải dài từ thế kỷ XIII đến cuối thế kỷ XX, đủ để vẽ một tấm bản đồ nhập môn.
• Ba câu hỏi lớn xuyên suốt: giữ nước, thân phận con người, và cuộc va chạm giữa truyền thống với hiện đại.
• Nhiều tác phẩm đã có bản dịch tiếng Anh, là điểm khởi đầu tốt cho bạn đọc quốc tế.

Bạn muốn tìm hiểu văn học Việt Nam nhưng không biết bắt đầu từ đâu? Danh sách này không phải là bảng xếp hạng “hay nhất”. Nó là một lộ trình: mỗi tác phẩm mở ra một giai đoạn, một thể loại, một câu hỏi mà người Việt đã đặt ra cho chính mình.

Giai đoạn chữ Hán: văn chương của nhà nước và hiền tài

• 1. Hịch tướng sĩ – Trần Quốc Tuấn (thế kỷ XIII). Bài hịch viết trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, kêu gọi các tướng sĩ luyện tập, chiến đấu. Đây là áng văn chính luận mẫu mực, cho thấy văn chương thời trung đại có thể là một vũ khí.
• 2. Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi (1428). Viết thay Lê Lợi sau khi kết thúc cuộc kháng chiến chống quân Minh, bài cáo tổng kết cuộc chiến và tuyên bố nền độc lập. Người Việt thường gọi đây là “bản tuyên ngôn độc lập” thứ hai trong lịch sử.
• 3. Truyền kỳ mạn lục – Nguyễn Dữ (thế kỷ XVI). Gồm 20 truyện viết bằng chữ Hán, kể những chuyện ma quái, thần tiên, qua đó phê phán xã hội rối ren. Truyện nổi tiếng nhất là Chuyện người con gái Nam Xương, về một người vợ bị chồng nghi oan.

Giai đoạn chữ Nôm: khi tiếng Việt lên ngôi

• 4. Chinh phụ ngâm – Đặng Trần Côn, bản diễn Nôm thường gắn với Đoàn Thị Điểm (thế kỷ XVIII). Nguyên tác chữ Hán, bản diễn Nôm theo thể song thất lục bát là tiếng lòng của người vợ có chồng ra trận. Đây là một trong những tác phẩm phản chiến sớm nhất của văn học Việt.
• 5. Truyện Kiều – Nguyễn Du (đầu thế kỷ XIX). Truyện thơ lục bát 3.254 câu về cuộc đời mười lăm năm lưu lạc của nàng Kiều. Nếu chỉ đọc một tác phẩm cổ điển, đó là tác phẩm này.
• 6. Lục Vân Tiên – Nguyễn Đình Chiểu (thế kỷ XIX). Truyện thơ lục bát được người Nam Bộ yêu thích, đề cao nhân nghĩa và lòng trung thực. Tác giả bị mù nhưng vẫn sáng tác và dạy học suốt đời.

Giai đoạn chữ Quốc ngữ: văn xuôi hiện đại ra đời

Đầu thế kỷ XX, báo chí và chữ Quốc ngữ tạo ra một thế hệ nhà văn mới. Họ viết tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự, theo lối hiện thực chưa từng có trước đó.

• 7. Tắt đèn – Ngô Tất Tố (1937). Đăng báo năm 1937, in thành sách năm 1939, kể về chị Dậu, một người phụ nữ nông dân trong mùa sưu thuế. Đây là bức tranh chân thực về nông thôn Bắc Bộ trước Cách mạng.
• 8. Số đỏ – Vũ Trọng Phụng (1936). Tiểu thuyết trào phúng về Xuân Tóc Đỏ, một kẻ vô học leo lên đỉnh xã hội thượng lưu Hà Nội nhờ may mắn và sự lố lăng của phong trào “Âu hoá”. Đã có bản tiếng Anh với tên Dumb Luck.
• 9. Chí Phèo – Nam Cao (1941). Truyện ngắn về một người nông dân lương thiện bị xã hội biến thành “con quỷ dữ” của làng Vũ Đại. Truyện ban đầu có tên Cái lò gạch cũ, khi in thành sách lần đầu năm 1941 bị nhà xuất bản đổi tên thành Đôi lứa xứng đôi, sau này mới mang tên Chí Phèo.

Văn học sau chiến tranh: nhìn lại vết thương

• 10. Nỗi buồn chiến tranh – Bảo Ninh (1990). Tiểu thuyết về một cựu chiến binh trở về Hà Nội, sống giữa ký ức chiến trường và mối tình tuổi trẻ. Tác phẩm từng in với tên Thân phận của tình yêu, và bản tiếng Anh The Sorrow of War (1994) đưa văn học Việt Nam đến với bạn đọc thế giới.

Với các tác phẩm hiện đại còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, cách tốt nhất là tìm đọc bản in chính thức hoặc bản dịch được cấp phép.

Bạn có biết? Bản tiếng Anh The Sorrow of War của Bảo Ninh, do Frank Palmos và Phan Thanh Hảo chuyển ngữ, đã đoạt giải Independent Foreign Fiction Prize của Anh năm 1994, một trong những giải thưởng quốc tế sớm nhất dành cho văn học Việt Nam hiện đại.

Điều đáng nhớ

Mười tác phẩm, ba thứ chữ, gần tám thế kỷ. Đi từ bài hịch kêu gọi đánh giặc đến cuốn tiểu thuyết về nỗi buồn sau chiến tranh, ta thấy văn học Việt luôn xoay quanh hai trục: vận mệnh đất nước và thân phận con người nhỏ bé trong đó.

Nếu chỉ có thời gian cho ba cuốn, hãy chọn Truyện Kiều cho cổ điển, Số đỏ cho tiếng cười hiện đại, và Nỗi buồn chiến tranh cho Việt Nam sau năm 1975.