Tấm Cám

Tóm tắt nhanh

• Nhân vật chính: cô Tấm hiền lành, dì ghẻ và em cùng cha khác mẹ là Cám, ông Bụt, nhà vua.
• Bài học: cái thiện bị vùi dập nhiều lần vẫn hồi sinh; kẻ ác rồi sẽ phải trả giá.
• Bối cảnh: làng quê đồng bằng Bắc Bộ với ao cá, giếng nước, hội làng và cây thị đầu ngõ.

Giỏ tép, con cá bống và đôi hài

Ngày xưa có hai chị em cùng cha khác mẹ. Tấm mồ côi mẹ, cha mất sớm, phải ở với dì ghẻ. Cám là con riêng của dì, được nuông chiều, còn Tấm làm lụng quần quật từ sáng đến tối.

Một hôm, dì sai hai chị em đi bắt tép, hứa ai bắt đầy giỏ sẽ được thưởng yếm đỏ. Tấm chăm chỉ mò đầy giỏ. Cám mải chơi, bèn bảo chị: “Chị Tấm ơi, đầu chị lấm, chị hụp cho sâu kẻo về mẹ mắng.” Tấm tin lời, xuống ao gội đầu. Cám trút hết tép sang giỏ mình, chạy về nhận thưởng.

Tấm ngồi khóc. Bụt hiện lên, chỉ cho cô con cá bống còn sót trong giỏ, dặn đem thả xuống giếng, mỗi bữa để dành cơm cho bống ăn. Từ đó Tấm có một người bạn nhỏ. Nhưng mẹ con Cám rình biết, lừa Tấm đi chăn trâu đồng xa rồi bắt bống làm thịt. Bụt lại hiện lên, bảo Tấm nhặt xương bống bỏ vào bốn cái lọ, chôn dưới bốn chân giường.

Ít lâu sau, nhà vua mở hội. Dì ghẻ trộn thóc với gạo, bắt Tấm nhặt xong mới được đi. Bụt sai đàn chim sẻ xuống nhặt giúp. Bốn chiếc lọ đào lên hóa thành quần áo đẹp, đôi hài thêu và một con ngựa. Trên đường đi, Tấm đánh rơi một chiếc hài. Nhà vua nhặt được, truyền ai ướm vừa sẽ lấy làm vợ. Cám ướm không vừa, Tấm vừa khít. Tấm trở thành hoàng hậu.

Vàng anh, cây xoan đào và khung cửi

Câu chuyện không dừng lại ở đó. Đến ngày giỗ cha, Tấm về nhà. Dì ghẻ bảo cô trèo cau hái quả cúng, rồi dưới gốc cầm dao chặt cây. Tấm ngã xuống chết. Cám thay chị vào cung.

Tấm hóa thành chim vàng anh, bay vào vườn vua, cất tiếng: “Phơi áo chồng tao, phơi lao phơi sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao.” Vua thương chim, cho ở trong tay áo. Cám ghen, giết chim, vứt lông ra vườn. Chỗ ấy mọc lên hai cây xoan đào, tỏa bóng mát cho vua nằm võng. Cám sai chặt cây đóng khung cửi. Mỗi lần Cám ngồi dệt, khung cửi lại kêu: “Cót ka cót két, lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt ra.”

Cám sợ hãi đốt khung cửi, đổ tro thật xa. Từ đống tro mọc lên một cây thị, trên cành chỉ có đúng một quả.

Quả thị thơm và miếng trầu têm cánh phượng

Một bà lão bán nước đi qua, ngửa bị mà rằng: “Thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn.” Quả thị rụng ngay vào bị. Bà đem về đặt trong buồng. Từ đó, mỗi lần bà đi chợ về, nhà cửa đã quét dọn sạch sẽ, cơm canh nóng sốt. Bà rình xem, thấy một cô gái bước ra từ quả thị, bèn xé vỏ thị đi. Tấm ở lại làm con nuôi bà.

Một hôm vua đi qua quán nước, được bà mời miếng trầu têm cánh phượng. Vua giật mình, vì đó đúng là cách têm trầu của vợ mình. Bà lão gọi con gái ra. Vợ chồng đoàn tụ, Tấm trở về cung.

Cái kết khiến người nước ngoài ngạc nhiên

Cám thấy chị trở về xinh đẹp hơn xưa, hỏi bí quyết. Tấm bảo muốn đẹp thì xuống hố tắm nước sôi. Cám làm theo và chết. Dì ghẻ hay tin cũng lăn ra chết. Nhiều bản kể hiện đại cho trẻ em đã lược bớt đoạn này, chỉ nói mẹ con Cám bị trời phạt hoặc bỏ đi.

Bạn có biết? Tấm Cám thuộc kiểu truyện Cô bé Lọ Lem có mặt khắp thế giới, nhưng điểm riêng là chuỗi hóa thân chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị, rất gần quan niệm luân hồi của Phật giáo. Câu “thị ơi thị rụng bị bà” đến nay vẫn được trẻ con đọc khi chơi, và cây thị cùng miếng trầu têm cánh phượng trở thành hình ảnh quen trong tranh dân gian.

Ý nghĩa của truyện

Tấm không phải nàng công chúa chỉ biết chờ đợi. Cô bị giết bốn lần và bốn lần quay lại, mỗi lần dưới một hình hài mới. Người xưa muốn nói rằng lòng tốt không dễ bị tiêu diệt, nó sẽ tìm cách sống tiếp.

Cái kết dữ dội phản ánh quan niệm ở hiền gặp lành, ác giả ác báo của người nông dân xưa. Với người đọc hôm nay, truyện còn là bức tranh sống động về làng quê Việt: ao tép, giếng nước, hội làng, quán nước bên đường và tục mời trầu.