Sự tích Hồ Gươm

Giữa Hà Nội ồn ào xe máy có một mặt hồ xanh, giữa hồ là ngọn tháp nhỏ rêu phong đứng trên gò đất. Người ta gọi nó là Tháp Rùa, và gọi hồ là hồ Hoàn Kiếm, nghĩa là hồ trả gươm. Cái tên ấy kể sẵn một câu chuyện: có một thanh gươm đã được mượn, và đã được trả lại.

Lưỡi gươm dưới lưới

Đầu thế kỷ XV, giặc Minh đô hộ nước ta, làm nhiều điều bạo ngược. Ở vùng Lam Sơn, Thanh Hóa, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa. Những năm đầu, nghĩa quân còn yếu, nhiều lần bị thua. Đức Long Quân thấy vậy, quyết định cho nghĩa quân mượn thanh gươm thần.

Ở Thanh Hóa có một người đánh cá tên là Lê Thận. Một đêm, Thận thả lưới ở một bến vắng, kéo lên thấy nặng tay, tưởng được cá to. Thò tay vào bắt, hóa ra là một thanh sắt. Thận vứt xuống nước, thả lưới chỗ khác. Lần thứ hai kéo lên, vẫn thanh sắt ấy. Lần thứ ba, vẫn là nó. Thận lấy làm lạ, đưa lại gần mồi lửa xem thì thấy đó là một lưỡi gươm. Thận mang về để ở xó nhà, không nghĩ ngợi gì.

Hãy hình dung bến sông đêm ấy: nước đen, ếch nhái kêu dọc bờ, chiếc thuyền nan chòng chành, người đánh cá kéo lưới lên mà tim đập vì tưởng được mẻ cá to. Ba lần kéo, ba lần cùng một thanh sắt gỉ quấn rong. Người thường đến lần thứ hai đã chửi thề mà đổi chỗ. Lê Thận đổi chỗ thật, nhưng thanh sắt cứ theo lưới anh mà lên. Dân gian kể chi tiết ba lần ấy để người nghe hiểu: không phải anh tìm thấy gươm, mà gươm tìm đến anh.

Về sau Thận gia nhập nghĩa quân Lam Sơn. Một lần chủ tướng Lê Lợi cùng tùy tùng đến nhà Thận. Trong túp lều tối om, thanh sắt ở xó nhà bỗng sáng rực lên. Lê Lợi cầm lên xem, thấy có hai chữ khắc trên lưỡi: "Thuận Thiên", nghĩa là thuận theo ý trời. Nhưng chẳng ai biết đó là báu vật.

Chuôi gươm trên ngọn đa

Một lần bị giặc đuổi, Lê Lợi phải chạy vào rừng. Đến một chỗ, ông thấy có ánh sáng lạ trên ngọn cây đa. Trèo lên xem, ông thấy một chuôi gươm nạm ngọc. Nhớ đến lưỡi gươm ở nhà Thận, Lê Lợi lấy chuôi gươm giắt vào lưng, mang về.

Ba hôm sau, mọi người đem lưỡi gươm tra vào chuôi. Vừa như in. Lê Thận nâng gươm lên ngang đầu, nói với Lê Lợi: "Đây là trời có ý phó thác cho minh công làm việc lớn. Chúng tôi nguyện đem xương thịt của mình theo minh công, cùng với thanh gươm thần này để báo đền Tổ quốc."

Từ khi có gươm thần, nhuệ khí nghĩa quân ngày một tăng. Họ đi đến đâu, giặc chạy đến đó. Nghĩa quân không phải trốn tránh như trước mà xông xáo tìm giặc mà đánh, cướp kho lương của giặc để nuôi quân. Gươm thần tung hoành khắp trận địa, cho đến khi đuổi sạch giặc Minh ra khỏi bờ cõi.

Những năm đầu ấy nghĩa quân khổ lắm. Sử sách và truyện kể dân gian đều nhắc đến những lần Lê Lợi phải rút lên núi rừng miền tây Thanh Hóa, quân lính ăn rau rừng, củ chuối, có lúc phải giết cả voi, ngựa để ăn. Trong những ngày như thế, một thanh gươm sáng lên giữa túp lều tối, một chuôi gươm lấp lánh trên ngọn đa, là thứ người ta cần để tin rằng mình chưa bị trời bỏ.

Rùa vàng đòi gươm

Giặc tan được một năm, Lê Lợi đã lên ngôi vua, đóng đô ở Thăng Long. Một hôm, vua cưỡi thuyền rồng dạo quanh hồ Tả Vọng trước kinh thành. Nhân dịp này, Long Quân sai Rùa Vàng lên đòi lại thanh gươm thần.

Khi thuyền rồng tiến ra giữa hồ, Rùa Vàng nhô đầu lên khỏi mặt nước. Thuyền đi chậm lại. Vua đứng trên mũi thuyền, thấy thanh gươm đeo bên hông bỗng động đậy. Rùa Vàng tiến về phía thuyền, đứng nổi trên mặt nước, nói: "Bệ hạ hoàn gươm lại cho Long Quân."

Vua hiểu ra, rút gươm trao về phía rùa. Rùa Vàng há miệng đớp lấy thanh gươm, rồi lặn sâu xuống nước. Gươm và rùa đã chìm đáy nước, người ta vẫn còn thấy vệt sáng le lói dưới mặt hồ xanh.

Từ đó hồ Tả Vọng mang tên mới: hồ Hoàn Kiếm.

Ghi chép, dị bản và câu chuyện ngoài đời

Bản kể phổ biến trong sách giáo khoa như trên có nhiều chi tiết lấy từ truyền thuyết dân gian về Lê Lợi. Sách sử và ghi chép cũ chép chuyện trả gươm theo những cách hơi khác nhau, có bản chỉ nói vua thấy rùa lớn nổi lên và gươm bay về phía rùa. Cái tên hồ Hoàn Kiếm được giải thích bằng truyền thuyết này, nhưng các nhà sử học cho biết hồ từng mang nhiều tên khác nhau qua các thời kỳ, như Lục Thủy hay Tả Vọng.

Tháp Rùa giữa hồ không có từ thời Lê Lợi. Nó được xây vào cuối thế kỷ XIX, thời Pháp thuộc. Đền Ngọc Sơn với cầu Thê Húc đỏ son ở phía bắc hồ cũng là công trình muộn hơn nhiều so với truyền thuyết.

Hồ Gươm lại có những con rùa thật. Nhiều thế hệ người Hà Nội từng thấy "cụ Rùa" nổi lên. Con rùa lớn cuối cùng được biết ở hồ chết năm 2016, xác được bảo quản và trưng bày ở đền Ngọc Sơn. Với người Hà Nội, cái chết ấy giống như một điều gì đó vừa khép lại.

Mượn rồi phải trả

Truyện có hai ý lớn. Thứ nhất, chiến thắng có được nhờ cả "trời" lẫn người. Lưỡi gươm ở dưới nước, chuôi gươm ở trên rừng, thuộc về người đánh cá và người chủ tướng. Chỉ khi hai thứ ghép lại mới thành gươm thần. Nhiều người đọc đây là hình ảnh của sự đoàn kết giữa miền xuôi và miền ngược, giữa dân thường và người lãnh đạo.

Thứ hai, và có lẽ đáng nghĩ hơn, là chuyện trả gươm. Gươm là để đánh giặc. Khi giặc đã tan, gươm phải về chỗ cũ. Vua Lê không giữ lại vũ khí thần để trị dân. Nhiều người hiểu đó là khát vọng hòa bình. Cũng có thể hiểu đó là lời nhắc rằng quyền lực có được trong lúc nguy nan chỉ là đồ mượn.

Cái tên "Thuận Thiên" khắc trên lưỡi gươm cũng đáng nghĩ. Trong quan niệm xưa, người cầm quyền phải được "trời" trao mệnh. Truyền thuyết khéo léo cho thấy mệnh ấy không rơi thẳng vào tay vua, mà đi qua tay một người đánh cá. Lưỡi gươm từng nằm ở xó nhà một người dân nghèo, bị coi như sắt vụn, trước khi thành báu vật. Có lẽ đó là cách dân gian nhắc rằng thiên mệnh cũng là lòng dân.

Chuyện trả gươm cho thần dưới nước cũng không riêng gì Việt Nam. Người Anh có truyền thuyết vua Arthur và thanh gươm Excalibur, cuối đời được ném trả xuống hồ cho bà Tiên Hồ. Hai câu chuyện cách nhau nửa vòng trái đất mà cùng một ý: vũ khí thần không thuộc về người, chỉ được cho mượn. Đọc cạnh nhau, chúng cho thấy nỗi lo chung của nhiều dân tộc trước quyền lực của gươm giáo.

Lần tới đi dạo quanh hồ Gươm, bạn thử dừng ở bờ phía tây, nơi nhìn thẳng ra Tháp Rùa, và đứng yên vài phút. Mặt hồ phẳng lặng, và rất dễ để tưởng tượng một chiếc mai rùa vàng sắp nhô lên.