Vì sao người Việt bói bằng Truyện Kiều?

Đêm giao thừa ở nhiều gia đình ngày trước, sau khi cúng xong, ông bà sẽ lấy cuốn Truyện Kiều ra, thắp nén hương, khấn vài câu rồi mở ngẫu nhiên một trang. Câu thơ hiện ra được coi là lời “phán” cho cả năm mới. Người Việt gọi đó là bói Kiều.

Hiếm có tác phẩm văn học nào trên thế giới được dùng để bói toán. Điều đó cho thấy Truyện Kiều đã đi sâu vào đời sống người Việt đến mức nào.

Một câu chuyện mượn, một áng thơ riêng

Truyện Kiều có tên gốc là Đoạn trường tân thanh, tức “tiếng kêu mới về nỗi đau đứt ruột”. Tác giả là Nguyễn Du (1766–1820), một nhà thơ sống trong giai đoạn đầy biến động cuối Lê, Tây Sơn, đầu Nguyễn.

Cốt truyện được Nguyễn Du lấy từ một tiểu thuyết Trung Quốc, Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Nhưng ông không dịch. Ông viết lại toàn bộ bằng chữ Nôm, theo thể thơ lục bát của người Việt, trong 3.254 câu thơ. Bản gốc gần như bị lãng quên ở Trung Quốc, còn bản của Nguyễn Du trở thành kiệt tác.

Cuộc đời mười lăm năm lưu lạc

Thúy Kiều là một cô gái tài sắc vẹn toàn. Gia đình gặp nạn, nàng bán mình chuộc cha, từ đó trải qua mười lăm năm lưu lạc: bị lừa vào lầu xanh, làm lẽ, đi tu, rồi cuối cùng mới đoàn tụ với gia đình và người yêu cũ Kim Trọng.

Câu chuyện nghe thì bi lụy, nhưng điều khiến người đọc nhiều thế hệ day dứt là câu hỏi mà Nguyễn Du đặt ra ngay từ những câu đầu tiên: vì sao người có tài, có sắc, có lòng tốt lại phải chịu nhiều đau khổ?

Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Tiếng Việt đẹp nhất là ở đây

Đọc Truyện Kiều, người ta ngạc nhiên vì tiếng Việt có thể giàu và tinh tế đến thế. Có những câu tả cảnh mà chỉ vài chữ đã vẽ ra cả một bức tranh:

Cỏ non xanh tận chân trời,
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa.

Nhiều câu thơ trong Truyện Kiều đã thành thành ngữ, tục ngữ mà người nói không còn nhớ xuất xứ. Những từ như “Sở Khanh” (kẻ lừa tình), “Hoạn Thư” (người ghen tuông thâm hiểm) đi thẳng từ trang sách vào lời ăn tiếng nói hằng ngày.

Vì sao lại bói bằng Kiều?

Có lẽ vì Truyện Kiều chứa gần như mọi cung bậc của đời người: gặp gỡ và chia ly, may mắn và tai họa, ghen tuông, oán hận, đoàn viên. Mở trang nào cũng gặp một hoàn cảnh, một tâm trạng mà người đọc có thể soi vào mình.

Người bói thường chọn câu lục bát ngay chỗ ngón tay chạm vào và tự diễn giải. Cùng một câu thơ, người đang yêu đọc thấy chuyện tình, người làm ăn đọc thấy chuyện tiền bạc. Bói Kiều vì thế giống một cuộc trò chuyện với chính mình hơn là lời tiên tri.

Đi ra thế giới

Truyện Kiều đã được dịch ra hơn hai mươi thứ tiếng, trong đó có tiếng Pháp, Anh, Nga, Nhật, Trung. Năm 1965, nhân kỷ niệm 200 năm năm sinh của Nguyễn Du, ông được Hội đồng Hòa bình thế giới ghi nhận là danh nhân văn hóa. Năm 2015, UNESCO đưa kỷ niệm 250 năm năm sinh của ông vào danh sách các ngày kỷ niệm danh nhân.

Nếu chưa từng đọc Truyện Kiều, đừng lo nó khó. Hãy bắt đầu bằng một bản có chú thích, đọc to vài câu để nghe nhạc điệu của lục bát. Bạn sẽ hiểu vì sao người Việt nói: “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn”.