Thánh Gióng

Ba năm, đứa bé không nói, không cười, đặt đâu nằm đấy. Rồi một ngày, nghe sứ giả nhà vua rao tìm người đánh giặc, nó bỗng cất tiếng gọi mẹ. Câu nói đầu tiên trong đời của nó là xin đi đánh giặc. Đó là mở đầu truyền thuyết Thánh Gióng, câu chuyện mà gần như đứa trẻ Việt nào cũng được nghe ít nhất một lần.

Đứa bé làng Gióng

Tương truyền vào đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Gióng có hai vợ chồng ông lão nghèo, chăm làm ăn, tiếng là phúc đức nhưng mãi chưa có con. Một hôm bà lão ra đồng, thấy một vết chân rất to in trên ruộng, liền đặt chân mình vào ướm thử xem to hơn bao nhiêu. Về nhà, bà có mang. Mười hai tháng sau, bà sinh một cậu con trai khôi ngô.

Hai vợ chồng mừng lắm. Nhưng lạ thay, đứa bé lên ba tuổi rồi mà vẫn không biết nói, không biết cười, cũng không biết đi. Đặt đâu nằm đấy. Cha mẹ buồn rầu, hàng xóm xì xào.

Bà mẹ đi làm đồng, đặt con nằm trên chõng tre ở hiên nhà. Chiều về vẫn thấy nó nằm nguyên chỗ cũ, mắt mở to nhìn lên mái tranh. Bà gọi, nó không đáp. Bà bế lên ru, nó không khóc cũng không cười. Đêm đêm bà ngồi bên con, thở dài, tự hỏi mình có tội tình gì mà trời cho đứa con như thế.

Tiếng nói đầu tiên

Bấy giờ giặc Ân kéo sang xâm lược nước ta. Thế giặc mạnh, quân ta chống không nổi. Vua Hùng lo lắng, sai sứ giả đi khắp nơi tìm người tài giỏi cứu nước.

Sứ giả đến làng Gióng, đứng ở đầu làng gõ mõ rao lớn. Dân làng kéo ra nghe, ai cũng lắc đầu: trai tráng khỏe mạnh đã đi lính cả, còn lại toàn ông già, đàn bà, trẻ nhỏ. Bà mẹ Gióng đứng trong đám đông, lo lắng nghĩ đến chồng con. Về nhà, bà vừa ngồi xuống thì nghe một giọng trẻ con trong trẻo.

Đứa bé nghe tiếng rao, bỗng cất tiếng nói: "Mẹ ra mời sứ giả vào đây." Bà mẹ vừa ngạc nhiên vừa mừng, vội ra mời. Sứ giả vào, đứa bé bảo: "Ông về tâu với vua, sắm cho ta một con ngựa sắt, một cái roi sắt và một tấm áo giáp sắt, ta sẽ phá tan lũ giặc này." Sứ giả vừa kinh ngạc vừa mừng, vội về tâu vua. Vua truyền cho thợ ngày đêm làm gấp những thứ chú bé dặn.

Cả làng nuôi một người

Từ hôm gặp sứ giả, chú bé lớn nhanh như thổi. Cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc xong đã đứt chỉ. Hai vợ chồng làm ra bao nhiêu cũng không đủ nuôi con, đành chạy nhờ bà con hàng xóm. Bà con đều vui lòng gom góp gạo nuôi chú bé, vì ai cũng mong chú giết giặc cứu nước. Có bản kể dân làng nấu cả nong cơm, nong cà cho Gióng ăn.

Giặc đã đến chân núi Trâu. Thế nước rất nguy, người người hoảng hốt. Vừa lúc đó, sứ giả mang ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt đến. Chú bé vùng dậy, vươn vai một cái bỗng biến thành một tráng sĩ mình cao hơn trượng, oai phong lẫm liệt. Tráng sĩ bước lên vỗ vào mông ngựa. Ngựa hí dài mấy tiếng vang dội. Tráng sĩ mặc áo giáp, cầm roi, nhảy lên lưng ngựa. Ngựa phun lửa, lao thẳng đến nơi có giặc.

Bụi tre bên đường

Tráng sĩ đón đầu giặc, đánh giết hết lớp này đến lớp khác. Giặc chết như rạ. Bỗng roi sắt gãy. Tráng sĩ liền nhổ những cụm tre cạnh đường quật vào giặc. Giặc tan vỡ, đám tàn quân giẫm đạp lên nhau chạy trốn.

Trên cánh đồng, dân làng đứng xa nhìn theo, thấy khói lửa cuộn lên đến đâu thì giặc ngã rạp đến đó. Đến chiều, bãi chiến trường chỉ còn ngựa sắt và người tráng sĩ đứng giữa khói bụi. Đuổi giặc đến chân núi Sóc, tráng sĩ một mình một ngựa lên đỉnh núi, cởi áo giáp sắt bỏ lại, rồi cả người lẫn ngựa từ từ bay lên trời.

Vua nhớ công ơn, phong là Phù Đổng Thiên Vương và lập đền thờ ngay ở quê nhà. Dân gian gọi ông là Thánh Gióng.

Những dấu tích còn lại

Truyền thuyết còn kể rằng những bụi tre đằng ngà ở huyện Gia Bình vàng óng là vì bị ngựa phun lửa táp vào. Những vết chân ngựa để lại thành những ao hồ liên tiếp. Ngựa thét ra lửa làm cháy một làng, nên làng ấy về sau gọi là làng Cháy. Những chi tiết này cho thấy người dân nhiều vùng muốn gắn quê mình vào câu chuyện.

Làng Gióng là làng Phù Đổng, nằm bên kia sông Đuống, thuộc vùng Gia Lâm của Hà Nội. Đền Sóc ở vùng Sóc Sơn, nơi tương truyền Gióng bay về trời, cũng là di tích lớn. Hội Gióng được tổ chức ở cả hai nơi, và năm 2010 được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ở hội Phù Đổng vào tháng Tư âm lịch, dân làng diễn lại trận đánh giặc Ân với những vai được tuyển chọn kỹ lưỡng, theo nghi thức truyền đời.

Một đứa trẻ, cả một làng

Truyền thuyết Thánh Gióng có nhiều cách đọc. Cách phổ biến nhất coi đây là biểu tượng của lòng yêu nước: khi đất nước lâm nguy, ngay cả đứa trẻ chưa biết nói cũng đứng lên. Câu nói đầu tiên của Gióng không phải gọi cha mẹ hay đòi ăn, mà là đòi đi đánh giặc.

Nhưng chi tiết đáng nghĩ nhất có lẽ là cảnh bà con góp gạo nuôi Gióng. Người anh hùng không tự lớn lên. Cả làng nuôi chú bằng những nồi cơm, nong cà của mình. Sức mạnh của Gióng vì thế là sức mạnh của cộng đồng dồn lại trong một người. Đó cũng là lý do Gióng mang đúng tên làng mình, và được thờ ở làng chứ không ở kinh đô.

Chi tiết ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt khiến nhiều nhà nghiên cứu liên hệ với thời kỳ người Việt cổ biết luyện sắt, tức là truyền thuyết có thể mang dấu vết của một bước tiến kỹ thuật. Đây là một giả thuyết, không có bằng chứng trực tiếp nào nối câu chuyện với một sự kiện lịch sử cụ thể. "Giặc Ân" trong truyện cũng không khớp với triều Ân ở Trung Quốc về mặt địa lý và thời gian; nhiều người coi đó chỉ là tên gọi tượng trưng cho kẻ thù phương Bắc.

Chi tiết roi sắt gãy và tráng sĩ nhổ tre đánh giặc thường được đọc thêm một lớp nữa. Vũ khí do triều đình rèn có lúc hỏng, nhưng cây tre mọc ở bờ làng thì lúc nào cũng có. Khi thứ được chuẩn bị chu đáo không còn, người ta đánh bằng những gì sẵn có quanh mình. Hình ảnh cây tre đánh giặc về sau được thơ văn hiện đại nhắc lại nhiều lần.

Còn cái kết thì rất lạ so với truyện anh hùng của nhiều dân tộc. Gióng không lên ngôi, không nhận thưởng, không cưới công chúa. Đánh xong, ông cởi áo giáp để lại trên núi và bay đi. Người anh hùng dân gian Việt đến khi cần và rời đi khi xong việc.

Nếu có dịp về Phù Đổng vào mùa hội, bạn hãy đứng xem đoàn rước đi qua cánh đồng, rồi nhìn những bụi tre bên đường. Có thể tre ở đó chẳng vàng óng như trong truyện, nhưng khó mà không nghĩ đến một cậu bé ba tuổi vươn vai đứng dậy.