Cải lương: sân khấu Nam Bộ hiểu trong 10 phút

Tóm tắt nhanh

• Cải lương là loại hình ca kịch ra đời ở Nam Bộ đầu thế kỷ 20, thường lấy năm 1918 làm mốc khai sinh.
• Cái tên “cải lương” nghĩa là “sửa đổi cho tốt hơn”, thể hiện tinh thần đổi mới so với sân khấu truyền thống.
• Trái tim âm nhạc của cải lương là bài vọng cổ, phát triển từ bản Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu.
• Cải lương từng là giải trí đại chúng hàng đầu ở miền Nam, và nay đang tìm cách làm mới để giữ khán giả trẻ.

Ra đời từ đâu

Cải lương không xuất hiện từ hư không. Tiền thân của nó là đờn ca tài tử, lối chơi nhạc thính phòng của người Nam Bộ, nơi người ta ngồi đàn hát với nhau sau giờ làm.

Từ đờn ca tài tử, người ta bắt đầu thêm điệu bộ, rồi thêm trang phục và cảnh trí, dần dần biến bài hát thành vở diễn. Giai đoạn chuyển tiếp này được gọi là ca ra bộ.

Về mốc khai sinh, các nhà nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất. Phổ biến nhất là năm 1918, khi vở Kim Vân Kiều của Trương Duy Toản được gánh Năm Tú công diễn tại Mỹ Tho. Một số ý kiến khác lấy mốc 1917, tùy theo cách định nghĩa “vở cải lương đầu tiên”.

Bốn thành phần của một vở cải lương

1. Ca: phần hát dựa trên các bài bản cổ nhạc Nam Bộ, nổi bật nhất là vọng cổ.
2. Đờn: dàn nhạc gồm đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, sáo, và đặc biệt là guitar phím lõm, một sáng tạo Việt Nam khi khoét lõm phím đàn guitar để chơi được các nốt luyến láy.
3. Thoại: phần nói như kịch nói, xen giữa các đoạn hát.
4. Diễn: điệu bộ, ánh mắt, cách đi đứng của diễn viên, tự nhiên hơn nhiều so với tuồng hay chèo.

Sự kết hợp linh hoạt giữa hát và nói chính là điều khiến cải lương gần gũi với khán giả đại chúng. Người xem không cần biết nhiều về quy ước sân khấu cổ vẫn có thể theo dõi câu chuyện.

Vọng cổ: trái tim của cải lương

Năm 1918, nhạc sĩ Cao Văn Lầu (thường gọi là Sáu Lầu) ở Bạc Liêu sáng tác bản Dạ cổ hoài lang, nghĩa là nghe tiếng trống đêm mà nhớ chồng. Bản nhạc ban đầu ở nhịp đôi.

Qua nhiều thập niên, các nghệ sĩ lần lượt kéo dài bản này thành nhịp tư, nhịp tám, rồi các nhịp dài hơn, để có thêm không gian cho người hát gửi gắm cảm xúc. Từ đó hình thành bài vọng cổ, khuôn mẫu âm nhạc trung tâm của cải lương.

Trong một vở diễn, đoạn vọng cổ thường xuất hiện ở cao trào cảm xúc. Khán giả cải lương lâu năm có thể vỗ tay ngay khi nghệ sĩ cất câu “xuống xề”, giống như khán giả opera hưởng ứng một aria nổi tiếng.

Thời hoàng kim và thách thức hôm nay

Giữa thế kỷ 20, cải lương là hình thức giải trí phổ biến bậc nhất ở miền Nam. Các đoàn hát lưu diễn khắp nơi, đĩa hát và chương trình phát thanh đưa giọng ca của các nghệ sĩ nổi tiếng vào từng gia đình. Nhiều rạp hát lớn ở Sài Gòn và các tỉnh miền Tây trở thành biểu tượng của một thời.

Từ cuối thế kỷ 20, truyền hình, phim ảnh và internet khiến khán giả cải lương thu hẹp dần. Nhiều đoàn hát giải thể, rạp hát xuống cấp.

Dù vậy, cải lương vẫn chưa biến mất. Các nghệ sĩ trẻ đang thử nhiều hướng: đưa trích đoạn ngắn lên mạng xã hội, kết hợp vọng cổ với nhạc pop, hay dựng các vở mới với kịch bản hiện đại hơn. Âm hưởng cải lương cũng xuất hiện trở lại trong một số ca khúc V-pop.

Các loại tuồng: chọn vở nào để xem

Người mới xem cải lương thường bối rối vì có quá nhiều vở. Có thể chia đơn giản thành vài nhóm chính:

• Tuồng xã hội: câu chuyện đời thường, gia đình, tình yêu, thường lấy bối cảnh miền Nam thế kỷ 20. Dễ xem nhất cho người mới bắt đầu.
• Tuồng dã sử, tuồng cổ: lấy bối cảnh lịch sử hoặc cung đình, trang phục lộng lẫy, có cảnh đánh võ.
• Hồ Quảng: chịu ảnh hưởng hý khúc Quảng Đông, động tác cách điệu và trang phục rực rỡ.
• Tuồng phóng tác: chuyển thể từ truyện nước ngoài hoặc truyện thơ, như chính vở Kim Vân Kiều thời khởi đầu.

Dù thuộc nhóm nào, gần như vở nào cũng có những đoạn vọng cổ ở cao trào. Đó là điểm chung giúp nhận ra cải lương giữa mọi hình thức sân khấu khác.

Bạn có biết? Cây guitar phím lõm, nhạc cụ không thể thiếu trong dàn nhạc cải lương, là một chiếc guitar phương Tây được người Nam Bộ khoét lõm các phím đàn để có thể nhấn, rung và luyến như đàn truyền thống.

Điều đáng nhớ

Cải lương là sản phẩm của một vùng đất mở: lấy âm nhạc dân gian Nam Bộ, mượn cách dựng vở của sân khấu phương Tây, và biến cây guitar thành nhạc cụ của riêng mình. Đúng như tên gọi, nó luôn sẵn sàng “sửa đổi cho tốt hơn”.

Muốn hiểu cải lương trong 10 phút, hãy nghe một đoạn vọng cổ. Muốn yêu nó, hãy ngồi xem trọn một vở diễn.