Bản đồ di sản âm nhạc Việt Nam được UNESCO ghi danh

Tóm tắt nhanh

• Âm nhạc chiếm phần lớn trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam được UNESCO ghi danh.
• Từ nhã nhạc cung đình (2003) đến thực hành Then (2019), các di sản trải dài từ Bắc vào Nam, từ cung đình đến làng xóm.
• Có hai loại danh sách cần phân biệt: di sản đại diện và di sản cần bảo vệ khẩn cấp.
• Hát Xoan là trường hợp hiếm: được chuyển từ danh sách khẩn cấp sang danh sách đại diện năm 2017.

Hai loại danh sách, hai thông điệp

Khi nghe “được UNESCO công nhận”, nhiều người nghĩ mọi di sản đều giống nhau. Thực ra Công ước 2003 của UNESCO có hai danh sách chính với ý nghĩa khác hẳn:

• Danh sách đại diện: những di sản đang sống khỏe, được ghi danh để tôn vinh sự đa dạng văn hóa.
• Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp: những di sản có nguy cơ mai một, cần kế hoạch cứu vãn cụ thể.

Hiểu sự khác biệt này giúp ta đọc đúng tình trạng của từng loại hình: có loại đang phổ biến, có loại chỉ còn một số ít nghệ nhân lớn tuổi nắm giữ.

Bản đồ di sản âm nhạc theo thời gian

1. Nhã nhạc cung đình Huế: được UNESCO công nhận là kiệt tác truyền khẩu năm 2003, chuyển vào danh sách đại diện năm 2008. Đây là âm nhạc nghi lễ của triều Nguyễn.
2. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên: kiệt tác truyền khẩu năm 2005, danh sách đại diện năm 2008.
3. Dân ca quan họ Bắc Ninh: ghi danh đại diện năm 2009. Lối hát đối đáp giữa các liền anh, liền chị.
4. Ca trù: ghi danh năm 2009 vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp. Một ca nương hát, một kép đàn đáy và một quan viên cầm chầu.
5. Hát Xoan Phú Thọ: vào danh sách khẩn cấp năm 2011, chuyển sang danh sách đại diện năm 2017.
6. Đờn ca tài tử Nam Bộ: ghi danh năm 2013. Lối chơi nhạc thân mật, ngẫu hứng của người miền Tây.
7. Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh: ghi danh năm 2014. Những câu hát gắn với lao động trên đồng, trên sông.
8. Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ: ghi danh năm 2017. Một trò chơi dân gian kết hợp hát, đánh bài và diễn xướng.
9. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái: ghi danh năm 2019, với tiếng đàn tính dẫn dắt nghi lễ.

Ngoài ra, một số di sản khác có âm nhạc là thành phần quan trọng, như Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ (2016) với hát văn, hay Nghệ thuật Xòe Thái (2021) với các điệu múa đi cùng nhạc cụ dân tộc.

Điều gì làm nên một di sản âm nhạc

Nhìn danh sách trên, có thể thấy các di sản âm nhạc Việt Nam rất ít khi chỉ là “bài hát”. Chúng thường là cả một thực hành văn hóa bao gồm:

• Không gian diễn xướng: sân đình, nhà rông, nhà thờ họ, mặt sông.
• Quan hệ cộng đồng: người hát và người nghe đều có vai trò, như quan họ hát đối đáp hay ca trù có người cầm chầu.
• Cách truyền dạy: phần lớn truyền miệng, thầy dạy trò, thế hệ trước dạy thế hệ sau.

Chính vì vậy, bảo tồn không thể chỉ là thu âm và lưu trữ. Một bản ghi âm quan họ không thay thế được một đêm hát canh, nơi hai bên đối đáp đến sáng.

Với du khách, cách dễ nhất để nghe các di sản này là đi theo lịch lễ hội. Quan họ vang lên rộn ràng nhất vào dịp hội đầu xuân ở Bắc Ninh; nhã nhạc thường được trình diễn ở Huế, đặc biệt trong các kỳ festival; đờn ca tài tử có thể nghe ngay tại các nhà vườn, homestay ở miền Tây; còn cồng chiêng xuất hiện trong lễ hội của các buôn làng Tây Nguyên.

Mỗi nơi có một không khí riêng, và đó cũng là lý do UNESCO ghi danh cả không gian, cộng đồng, chứ không chỉ riêng bài hát.

Câu chuyện của hát Xoan

Hát Xoan là ví dụ đẹp về việc ghi danh có thể tạo ra thay đổi thật. Năm 2011, khi được đưa vào danh sách khẩn cấp, loại hình này chỉ còn rất ít nghệ nhân. Sau đó, các phường Xoan được phục hồi, lớp truyền dạy được mở, và người trẻ quay lại học hát.

Ngày 8 tháng 12 năm 2017, tại phiên họp của Ủy ban Liên Chính phủ ở Jeju, Hàn Quốc, hát Xoan được rút khỏi danh sách khẩn cấp và chuyển sang danh sách đại diện.

Bạn có biết? Hát Xoan là di sản đầu tiên của Việt Nam được UNESCO chuyển từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang danh sách đại diện, sau sáu năm nỗ lực phục hồi của cộng đồng Phú Thọ.

Điều đáng nhớ

Các di sản âm nhạc Việt Nam được UNESCO ghi danh là một bản đồ văn hóa thu nhỏ: cung đình Huế, làng quê Kinh Bắc, đại ngàn Tây Nguyên, sông nước miền Tây và núi rừng Việt Bắc.

Danh hiệu không phải điểm kết thúc. Nó chỉ có ý nghĩa khi vẫn còn người hát, người đàn và người ngồi nghe. Cách đơn giản nhất để góp phần giữ di sản là tìm đến một buổi diễn thật và lắng nghe trọn vẹn.