Nhạc cụ dân tộc Việt Nam: từ đàn một dây đến đàn đá nghìn năm

Tóm tắt nhanh

• Nhạc cụ dân tộc Việt Nam rất đa dạng, từ đàn dây của người Kinh đến nhạc cụ tre, đá, đồng của các dân tộc Tây Nguyên.
• Đàn bầu chỉ có một dây nhưng tạo được cả một dải giai điệu nhờ kỹ thuật bồi âm và cần uốn.
• Có thể chia nhạc cụ theo cách phát âm: gảy, kéo, thổi, gõ. Mỗi nhóm gắn với những thể loại âm nhạc riêng.
• Bộ đàn đá phát hiện năm 1949 ở Tây Nguyên được xem là một trong những nhạc cụ cổ xưa nhất từng được tìm thấy.

Cách nghe một dàn nhạc Việt

Lần đầu nghe nhạc truyền thống Việt Nam, nhiều người nước ngoài nhận xét âm thanh “như đang nói”. Nhận xét này rất trúng. Tiếng Việt có thanh điệu, và nhiều nhạc cụ Việt được chơi bằng cách nhấn, uốn, luyến để mô phỏng chính những thanh điệu đó.

Vì vậy, thay vì chỉ nghe giai điệu, hãy nghe những gì xảy ra giữa các nốt: một nốt trượt lên, một nốt rung nhẹ, một nốt ngân rồi tắt dần. Đó là nơi cá tính của nhạc Việt nằm.

Nhóm đàn gảy: linh hồn của nhạc thính phòng

1. Đàn bầu: đàn một dây, người chơi gảy dây và chạm nhẹ vào các điểm nút để tạo bồi âm, tay còn lại uốn cần đàn để nâng hạ cao độ. Âm thanh mềm, ngân dài, rất gần giọng người. Thân đàn xưa làm từ ống tre, cần đàn bằng sừng hoặc tre.
2. Đàn tranh: còn gọi là đàn thập lục vì loại 16 dây trở thành chuẩn từ thế kỷ 19. Ngày nay có nhiều phiên bản nhiều dây hơn. Tiếng đàn trong, sáng, như nước chảy.
3. Đàn nguyệt: hộp đàn tròn như mặt trăng, hai dây, cần dài. Đây là nhạc cụ chủ chốt trong hát văn và cải lương.
4. Đàn đáy: cần rất dài, ba dây, gắn liền với ca trù. Tiếng đàn trầm, khô, làm nền cho giọng hát của ca nương.
5. Đàn tỳ bà: hình quả lê, bốn dây, xuất hiện trong nhã nhạc cung đình và nhạc thính phòng.
6. Đàn tính: đàn của người Tày, Nùng, Thái, là nhạc cụ không thể thiếu trong nghi lễ Then.

Nhóm kéo và thổi: hơi thở của giai điệu

Đàn nhị (còn gọi đàn cò) có hai dây, chơi bằng vĩ kéo. Âm sắc hơi rè, giàu cảm xúc, có thể khóc than hay vui tươi tùy cách kéo. Đàn nhị xuất hiện trong chèo, tuồng, cải lương và cả dàn nhạc lễ.

Sáo trúc là nhạc cụ quen thuộc nhất với trẻ em nông thôn. Hình ảnh cậu bé thổi sáo trên lưng trâu đã trở thành biểu tượng của làng quê Việt. Sáo ngang có màng rung tạo âm sắc vừa trong vừa mộc.

Ở miền núi còn có khèn của người H'Mông, gồm nhiều ống trúc gắn vào bầu hơi, vừa thổi vừa múa.

Nhóm gõ: từ tre nứa đến đá và đồng

Tây Nguyên là kho tàng nhạc cụ gõ phong phú nhất Việt Nam.

• Đàn T'rưng: gồm nhiều ống tre dài ngắn khác nhau xếp thành dàn, gõ bằng dùi. Âm thanh như tiếng suối chảy qua rừng.
• Klông pút: bộ ống tre đặc biệt, người chơi không gõ mà vỗ hai tay gần đầu ống để luồng hơi tạo ra âm thanh.
• Cồng chiêng: nhạc cụ bằng đồng, gắn với mọi nghi lễ quan trọng trong đời sống cộng đồng, và là một phần của di sản được UNESCO ghi danh.
• Đàn đá: những thanh đá được ghè đẽo để phát ra cao độ khác nhau khi gõ.

Đàn đá là trường hợp đặc biệt nhất. Tháng 2 năm 1949, một nhóm công nhân làm đường đào được 11 thanh đá ở làng Ndut Liêng Krak, Đắk Lắk. Nhà dân tộc học Georges Condominas đưa chúng về Paris nghiên cứu, và các nhà khoa học kết luận đây là một bộ đàn đá. Bộ đàn hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Con người ở Paris.

Nhạc cụ dân tộc trong đời sống hôm nay

Nhạc cụ truyền thống không chỉ nằm trong bảo tàng. Các nhạc viện và trường nghệ thuật vẫn đào tạo chuyên ngành đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc, và nhiều nghệ sĩ trẻ đưa các nhạc cụ này vào nhạc phim, nhạc nhẹ hay các dự án kết hợp với nhạc điện tử.

Ở các điểm du lịch, du khách có thể nghe đàn tranh trong nhà hàng, xem biểu diễn cồng chiêng ở Tây Nguyên, hay nghe một tiết mục đàn bầu trong chương trình múa rối nước. Đó là những cánh cửa dễ bước vào nhất.

Nếu muốn nghe nghiêm túc hơn, hãy tìm các buổi hòa nhạc thính phòng dân tộc, nơi nhạc cụ được trình diễn trọn vẹn thay vì chỉ làm nền. Khi đó bạn sẽ nghe rõ từng tiếng luyến, tiếng rung mà bài viết này cố gắng mô tả.

Bạn có biết? Bộ đàn đá Ndut Liêng Krak phát hiện năm 1949 ở Tây Nguyên hiện nằm trong Bảo tàng Con người (Musée de l'Homme) tại Paris. Tuổi của nó được các nguồn ước tính khác nhau, từ khoảng 3.000 đến 5.000 năm.

Điều đáng nhớ

Nhạc cụ dân tộc Việt Nam là tấm bản đồ văn hóa thu nhỏ: đàn dây cho những đêm thính phòng của người Kinh, khèn cho núi rừng phía Bắc, tre và đá cho đại ngàn Tây Nguyên.

Nếu chỉ chọn một nhạc cụ để bắt đầu, hãy nghe đàn bầu. Chỉ một sợi dây, nhưng đủ để hiểu vì sao người Việt nói rằng âm nhạc của mình biết “hát” như giọng người.