Lịch sử nhạc Việt hiện đại: từ tân nhạc 1938 đến V-pop

Tóm tắt nhanh

• Năm 1938 thường được xem là mốc hình thành tân nhạc Việt Nam, gắn với những buổi biểu diễn và thuyết trình của nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên.
• Tân nhạc là sự gặp gỡ giữa ký âm phương Tây và thanh điệu tiếng Việt.
• Lịch sử nhạc Việt hiện đại có thể đọc qua năm giai đoạn, mỗi giai đoạn phản ánh một thời kỳ xã hội.
• V-pop ngày nay đang tìm đường ra thế giới, nhiều khi bằng chính chất liệu dân gian.

Giai đoạn 1: Khi nhạc Việt bắt đầu ghi bằng nốt Tây

Trước thập niên 1930, âm nhạc phổ biến ở Việt Nam chủ yếu là các thể loại truyền thống: dân ca, chèo, ca trù, cải lương. Chúng được truyền miệng, ít khi ghi lại bằng nốt nhạc.

Đầu thế kỷ 20, nhạc Pháp, đĩa hát và phim có tiếng du nhập vào các đô thị. Một thế hệ thanh niên được học nhạc lý phương Tây bắt đầu tự hỏi: liệu có thể viết ca khúc bằng tiếng Việt theo cách đó không?

Câu trả lời đến vào năm 1938, khi nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên thực hiện chuyến biểu diễn và thuyết trình về ca khúc tiếng Việt viết theo lối mới ở nhiều thành phố. Giới nghiên cứu thường lấy đây làm điểm mốc khai sinh tân nhạc.

Giai đoạn 2: Nhạc tiền chiến và bài toán thanh điệu

Thách thức lớn nhất của tân nhạc là thanh điệu. Tiếng Việt có sáu thanh ở giọng Bắc; nếu giai điệu đi ngược với thanh của chữ, người nghe sẽ hiểu sai lời. Các nhạc sĩ phải viết sao cho nốt nhạc “thuận tai” với từng chữ.

Giai đoạn từ cuối thập niên 1930 đến giữa thập niên 1940 thường được gọi là thời nhạc tiền chiến. Ca khúc thời này giàu chất thơ, chịu ảnh hưởng của phong trào Thơ mới, nói nhiều về thiên nhiên, tình yêu và nỗi buồn lãng mạn. Văn Cao là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của thời kỳ này.

Giai đoạn 3: Âm nhạc trong thời chiến

Từ năm 1945 đến 1975, đất nước trải qua chiến tranh và chia cắt, và âm nhạc phát triển theo nhiều dòng chảy song song:

• Ca khúc cách mạng ở miền Bắc: hào hùng, cổ vũ tinh thần, nhiều bài trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ.
• Tân nhạc ở miền Nam: phong phú về thể loại, từ ca khúc trữ tình, nhạc phản chiến đến nhạc trẻ chịu ảnh hưởng rock và pop phương Tây.
• Dòng nhạc phổ thông bình dân: giai điệu dễ hát, kể chuyện đời thường, sau này được gọi chung là nhạc vàng hay bolero.

Đây cũng là thời kỳ của những nhạc sĩ có ảnh hưởng lâu dài như Phạm Duy và Trịnh Công Sơn, với những ca khúc vẫn được hát lại cho đến hôm nay.

Giai đoạn 4 và 5: Từ nhạc nhẹ đến V-pop

Sau năm 1975 và nhất là sau Đổi mới cuối thập niên 1980, nhạc nhẹ phát triển mạnh nhờ băng cassette, sân khấu ca nhạc và truyền hình. Thập niên 1990 và 2000 chứng kiến sự ra đời của các ca sĩ thần tượng, các nhóm nhạc và thị trường album.

Thuật ngữ V-pop dần được dùng để chỉ nhạc pop Việt hiện đại. Internet, rồi YouTube và các nền tảng video ngắn đã thay đổi hoàn toàn cách một bài hát nổi tiếng: không cần đài phát thanh, chỉ cần một đoạn điệp khúc bắt tai.

Một xu hướng đáng chú ý là việc dùng chất liệu dân gian trong nhạc pop. Ca khúc See Tình của Hoàng Thùy Linh, nằm trong album LINK phát hành năm 2022, đã lan rộng trên mạng xã hội quốc tế vào năm 2023 với âm hưởng Nam Bộ dễ nhận ra. Nhiều nghệ sĩ khác như Sơn Tùng M-TP cũng có bài hát được khán giả nước ngoài biết đến.

Song song với dòng chính, nhạc Việt hiện đại còn có nhiều nhánh đáng chú ý. Cộng đồng người Việt ở nước ngoài duy trì một nền ca nhạc riêng qua các chương trình băng đĩa và sân khấu hải ngoại. Từ khoảng năm 2020, các chương trình truyền hình thực tế về rap đưa hip hop Việt từ thế giới ngầm lên sóng giờ vàng. Nhạc indie, với các ban nhạc tự sáng tác và tự phát hành, cũng có lượng khán giả trung thành ở các đô thị lớn.

Sự đa dạng ấy khiến khó dùng một chữ V-pop để gói trọn mọi thứ. Đúng hơn, nhạc Việt hôm nay là một hệ sinh thái nhiều tầng, nơi bolero, rap, indie và pop cùng tồn tại.

Tuy vậy, giới phê bình cũng nhắc rằng sức nóng của các bản viral thường ngắn. Để V-pop có chỗ đứng lâu dài, cần nhiều hơn một đoạn nhạc cho video ngắn.

Bạn có biết? See Tình không phải bài hát mới khi nổi tiếng toàn cầu. Ca khúc nằm trong album LINK phát hành đầu năm 2022, nhưng phải đến năm 2023 mới bùng nổ trên mạng xã hội quốc tế, hơn một năm sau ngày ra mắt.

Điều đáng nhớ

Nhạc Việt hiện đại là câu chuyện của một ngôn ngữ có thanh điệu học cách hát theo nhạc lý phương Tây, rồi dần tìm lại chính mình. Từ những ca khúc tiền chiến đến V-pop, mỗi giai đoạn đều phản chiếu đời sống xã hội của thời kỳ đó.

Điều thú vị là vòng tròn đang khép lại: sau gần một thế kỷ học hỏi bên ngoài, nhiều nghệ sĩ trẻ lại quay về dân ca để tìm bản sắc khi bước ra thế giới.