An toàn số

Lộ dữ liệu cá nhân: vì sao bạn nhận cuộc gọi rác biết rõ tên mình, và làm gì để giảm

Người lạ gọi đúng tên bạn, biết cả khu bạn ở. Thông tin ấy đi qua những tay nào, và vài thói quen nhỏ giúp bạn bớt thành mục tiêu.

Mười giờ sáng, điện thoại rung. Đầu dây bên kia là một giọng nữ nhẹ nhàng: "Chào anh Minh, em bên dự án căn hộ ở quận 9, anh đang ở Thủ Đức đúng không ạ?" Anh Minh (tên minh hoạ) chưa từng để lại số cho bất kỳ dự án nào. Vậy mà người lạ biết tên anh, biết khu anh ở, có khi còn biết anh vừa sinh con hay vừa mua xe. Cảm giác đó vừa bực vừa rợn: hoá ra mình "trần trụi" đến thế sao?

Câu trả lời ngắn là: đúng, thông tin cá nhân của phần lớn người dùng điện thoại ở Việt Nam đã đi qua rất nhiều tay. Câu trả lời dài hơn, và hữu ích hơn, là hiểu nó đi bằng đường nào, để biết chỗ nào còn bịt được.

Tên và số điện thoại của bạn đi đâu sau khi bạn điền form

Hãy thử đếm xem một năm bạn để lại số điện thoại ở bao nhiêu nơi. Phiếu bảo hành máy giặt. Thẻ thành viên siêu thị. Form nhận quà ở hội chợ. Đăng ký học thử tiếng Anh cho con. Phiếu khám ở phòng khám tư. Ứng dụng giao đồ ăn. Hồ sơ vay tiêu dùng mà bạn chỉ "hỏi thử" rồi bỏ. Mỗi nơi giữ một mảnh: chỗ này có tên và số, chỗ kia có địa chỉ, chỗ nọ có ngày sinh của con.

Từng mảnh riêng lẻ chưa nguy hiểm lắm. Vấn đề bắt đầu khi các mảnh được gom lại. Một nhân viên bán hàng nghỉ việc mang theo danh sách khách. Một đại lý được chia sẻ dữ liệu "để chăm sóc khách hàng" rồi bán lại cho bên thứ ba. Một hệ thống cũ không ai vá lỗi bị kẻ xấu xâm nhập. Dữ liệu từ nhiều nguồn được ghép theo số điện thoại, và thế là ra một hồ sơ khá đầy đủ về bạn.

Ở nước ngoài người ta gọi những bên chuyên thu gom và bán lại dữ liệu là data broker, môi giới dữ liệu. Ở nhiều nước đó là một ngành công khai, có công ty đàng hoàng. Ở Việt Nam, phần lớn hoạt động này nằm trong vùng xám hoặc vùng đen: những file Excel được rao trên các hội nhóm, bán theo "gói" như khách mua nhà, phụ huynh có con mới sinh, người vừa đăng ký xe. Báo chí trong nước nhiều lần đưa tin về các vụ cơ quan công an triệt phá đường dây mua bán hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu bản ghi thông tin cá nhân. Con số cụ thể từng vụ khác nhau, nhưng thông điệp chung thì rõ: thị trường này có thật và không nhỏ.

Lộ lọt lớn và rò rỉ nhỏ giọt

Người ta hay nghĩ dữ liệu bị lộ là do một vụ hack lớn, kiểu tin tặc tấn công một công ty và tung cả kho dữ liệu lên mạng. Chuyện đó có xảy ra, ở Việt Nam lẫn trên thế giới. Nhưng với cuộc gọi rác, thủ phạm thường tầm thường hơn nhiều.

Rò rỉ nhỏ giọt mới là nguồn chính. Đó là cô nhân viên tư vấn chụp màn hình danh sách gửi cho "đối tác". Là ứng dụng miễn phí xin quyền đọc danh bạ, và bạn bấm Đồng ý cho nhanh. Là nhóm Zalo phụ huynh vài trăm người, nơi ai cũng thấy số của ai. Là tờ photo căn cước bạn để lại ở tiệm sim, quán net, khách sạn mà không ghi chú gì lên đó.

Còn một đường nữa ít người để ý: chính danh bạ của người quen. Nhiều ứng dụng "hiển thị tên người gọi" hoạt động bằng cách thu danh bạ của người dùng rồi tổng hợp. Bạn không cài ứng dụng đó, nhưng bạn bè bạn cài, và số của bạn đi kèm cái tên họ đặt cho bạn ("Minh Cty", "Minh bảo hiểm") đã nằm trên máy chủ của người khác. Bạn không làm gì sai cả, vậy mà vẫn lộ.

Luật đã có, nhưng đừng trông chờ luật làm hết

Năm 2023, Chính phủ ban hành Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đây là văn bản đầu tiên ở Việt Nam quy định khá hệ thống về chuyện này: dữ liệu cá nhân là gì, đâu là dữ liệu nhạy cảm (như sức khoẻ, tài chính, vị trí), bên thu thập phải xin sự đồng ý của bạn ra sao, và bạn có những quyền gì như được biết, được yêu cầu xoá, được rút lại sự đồng ý. Sau đó khung pháp lý tiếp tục được bổ sung, nâng lên thành luật, và việc mua bán dữ liệu cá nhân trái phép có thể bị xử lý cả hành chính lẫn hình sự.

Tin tốt là bạn có cơ sở để đòi hỏi. Khi một công ty gọi điện mời chào, bạn hoàn toàn có quyền hỏi: "Anh chị lấy số của tôi từ đâu?" và yêu cầu họ xoá. Nhiều nhân viên sẽ lúng túng, vì chính họ cũng không biết danh sách đến từ nguồn nào.

Tin chưa tốt là luật chạy sau thực tế. Dữ liệu đã lộ thì không thu hồi được. Một file Excel đã được sao chép trăm lần thì không có nút xoá nào trên đời xoá hết. Vì vậy phần việc của bạn vẫn là giảm lượng dữ liệu mới bị rò ra và giảm thiệt hại khi bị lợi dụng. Các chi tiết pháp lý cụ thể, nếu bạn cần khiếu nại hay khởi kiện, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan chức năng.

Những việc làm được ngay trong tuần này

Không có cách nào biến bạn thành vô hình. Nhưng có những thói quen làm bạn trở thành mục tiêu khó hơn, và vài việc chỉ mất mười phút.

Dùng hai số điện thoại. Một số "sạch" chỉ dành cho ngân hàng, người thân, công việc quan trọng. Một số phụ để điền form khuyến mãi, thẻ thành viên, đăng ký học thử. Sim giá rẻ, mà công dụng thì lớn: khi số phụ bị gọi rác, bạn biết nguồn nằm ở đâu và không bị ảnh hưởng chuyện chính.

Hỏi "để làm gì" trước khi đưa thông tin. Mua cái quạt có cần ngày sinh không? Nhận voucher cà phê có cần số căn cước không? Phần lớn ô trong form là ô tuỳ chọn, chỉ là người ta không ghi rõ. Cứ để trống, hoặc bỏ đi nếu bị ép.

Ghi chú lên bản photo giấy tờ. Khi buộc phải nộp bản sao căn cước, viết chéo lên đó dòng chữ như "Chỉ dùng để đăng ký lưu trú tại khách sạn X, ngày…". Nó không ngăn được kẻ cố tình, nhưng khiến bản sao khó bị dùng lại cho việc khác như mở tài khoản hay vay tiền.

Rà quyền ứng dụng. Vào phần cài đặt quyền riêng tư trên điện thoại, xem ứng dụng nào đang được đọc danh bạ, vị trí, micro. Một ứng dụng đèn pin không có lý do gì cần danh bạ của bạn. Gỡ những ứng dụng lâu không dùng.

Thu gọn hồ sơ mạng xã hội. Ngày sinh, số điện thoại, nơi làm việc, tên trường của con: những thứ này để chế độ công khai là đang làm hộ phần việc của kẻ lừa đảo. Đặt chúng về chế độ chỉ mình tôi hoặc bạn bè.

Bật chặn cuộc gọi rác. Các nhà mạng và hệ điều hành điện thoại đều có tính năng lọc hoặc cảnh báo cuộc gọi nghi là quảng cáo, lừa đảo. Ngoài ra bạn có thể phản ánh số làm phiền theo hướng dẫn của nhà mạng và cơ quan quản lý viễn thông. Mỗi lần báo cáo là một dữ kiện giúp hệ thống chặn chính xác hơn cho người khác.

Cuộc gọi biết tên bạn không có nghĩa là đáng tin

Đây là điểm quan trọng nhất của cả bài. Kẻ lừa đảo hiểu rằng khi họ gọi đúng tên bạn, đọc đúng biển số xe hay tên con bạn, bạn sẽ hạ cảnh giác. "Họ biết rõ thế thì chắc là người của ngân hàng thật." Không phải. Biết thông tin của bạn chỉ chứng tỏ họ đã mua được dữ liệu, không chứng tỏ họ là ai.

Vì thế hãy tập một phản xạ đơn giản: cuộc gọi tự xưng ngân hàng, công an, điện lực, nhà mạng, bệnh viện, trường học của con, thì cúp máy và tự gọi lại số chính thức mà bạn tra được (in trên thẻ, trên website, trên hoá đơn). Không bấm đường link được gửi qua tin nhắn. Không đọc mã OTP cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là nhân viên tổng đài. Không chuyển tiền vào "tài khoản tạm giữ" nào hết, vì cơ quan nhà nước không làm việc kiểu đó.

Thông tin của bạn có thể đã lộ. Nhưng quyết định bấm, đọc, chuyển tiền thì vẫn nằm trong tay bạn.

Nói chuyện với bố mẹ trước khi kẻ xấu gọi

Người lớn tuổi thường bị nhắm đến nhiều nhất, vì họ lịch sự, ngại cúp máy, và tin vào giọng nói có vẻ "chính thức". Một buổi tối, hãy ngồi với bố mẹ và kể cụ thể vài kịch bản đang phổ biến: con bị tai nạn cần tiền mổ gấp, bưu phẩm có ma tuý, tài khoản bị khoá cần xác minh. Thống nhất với nhau một "câu hỏi gia đình" mà chỉ người nhà mới biết trả lời, để dùng khi có ai gọi xưng là con cháu đang gặp nạn.

Cuộc gọi rác sẽ chưa biến mất trong vài năm tới. Nhưng lần sau khi một giọng lạ gọi đúng tên bạn, có lẽ bạn sẽ không còn thấy rợn nữa, mà thấy hơi buồn cười: lại một người cầm tờ danh sách mua ở đâu đó. Và bạn biết phải làm gì với cuộc gọi ấy.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!