Cải lương: sân khấu Nam Bộ hiểu trong 10 phút

Đêm khuya trong một xóm nhỏ ở miền Tây, chiếc radio của nhà ai đó vẳng ra tiếng đờn ca: một câu vọng cổ kéo dài, giọng ca nghẹn lại ở cuối câu, tiếng song loan gõ "cốc" giữ nhịp. Người lớn tuổi ngồi nghe, có người chép miệng, có người lau nước mắt. Với nhiều thế hệ người Nam Bộ, cải lương không chỉ là một loại hình sân khấu. Nó là âm thanh của tuổi thơ, của những đêm hát ở sân đình, của gánh hát rong về làng.

Cải lương nghĩa là sửa cho tốt hơn

"Cải lương" ghép từ hai chữ Hán Việt: cải là sửa đổi, lương là tốt. Cái tên phản ánh tinh thần ra đời của nó: làm mới sân khấu truyền thống cho hợp với khán giả đô thị đầu thế kỷ XX.

Cải lương hình thành ở Nam Bộ vào khoảng thập niên 1910 đến 1920. Gốc rễ của nó là đờn ca tài tử, lối chơi nhạc thính phòng của những người yêu nhạc ở miền Nam. Ban đầu, người ta chỉ ngồi đàn hát. Rồi có người đứng lên vừa ca vừa diễn tả nội dung bài hát, gọi là "ca ra bộ". Từ ca ra bộ, những vở diễn có cốt truyện, có nhân vật, có phông cảnh dần hình thành, và cải lương ra đời.

Khác với hát bội, vốn có lối diễn ước lệ và trang phục, hóa trang cầu kỳ, cải lương gần gũi đời sống hơn. Diễn viên nói bằng giọng Nam Bộ tự nhiên, cốt truyện có thể là tích xưa nhưng cũng có thể là chuyện xã hội đương thời.

Bốn thành phần của một vở diễn

Một vở cải lương có bốn thành phần chính: ca, đờn, thoại và diễn.

Ca là phần hát, chủ yếu dựa trên các bài bản cổ nhạc Nam Bộ như vọng cổ, Phụng hoàng, Tứ đại oán, Lý con sáo. Người viết tuồng soạn lời mới cho các bài bản có sẵn, khớp với tình huống trong vở.

Đờn là phần nhạc. Dàn nhạc cổ có đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, đàn bầu, sáo, song loan. Về sau, dàn nhạc có thêm guitar phím lõm và các nhạc cụ phương Tây như violon, organ trong những vở tân thời.

Thoại là phần nói giữa các đoạn ca, giúp kể chuyện và nối các cảnh. Thoại cải lương có lối nói riêng, vừa tự nhiên vừa có tiết tấu.

Diễn là phần diễn xuất. Cải lương không đòi hỏi những động tác cách điệu chặt chẽ như hát bội hay chèo, nhưng vẫn có những quy ước riêng về điệu bộ, cách đi đứng.

Vọng cổ: trái tim của cải lương

Nếu chỉ được nhớ một điều về cải lương, hãy nhớ vọng cổ. Bản vọng cổ có tiền thân là bài "Dạ cổ hoài lang" của nhạc sĩ Cao Văn Lầu, thường được gọi là Sáu Lầu, sáng tác ở Bạc Liêu vào khoảng cuối thập niên 1910. Bài hát nói về người vợ nhớ chồng đi xa, nghe đêm khuya tiếng trống mà lòng buồn.

Qua thời gian, bài hát được những người chơi đờn ca tài tử và nghệ sĩ cải lương phát triển, nhịp được kéo dài ra nhiều lần, câu hát rộng hơn, cho phép người ca luyến láy và thể hiện cảm xúc nhiều hơn. Từ "Dạ cổ hoài lang" đã thành "vọng cổ", và vọng cổ thành bản nhạc gần như không thể thiếu trong các vở cải lương.

Một bài vọng cổ thường có nhiều "câu", mỗi câu dài, kết thúc bằng tiếng song loan. Nghệ sĩ giỏi là người biết "xuống câu" vọng cổ thật mùi, tức là chuyển từ phần nói lối hoặc ca bài khác sang câu vọng cổ một cách cảm xúc, khiến khán giả vỗ tay rần rần.

Nói lối và các bài bản khác

Trước khi vào câu vọng cổ, nghệ sĩ thường "nói lối", một đoạn ngâm nửa nói nửa hát, không theo nhịp cố định, để dẫn dắt cảm xúc. Nói lối giống như phần mở màn, cho khán giả biết nhân vật đang buồn, giận hay nhớ thương. Sau đó tiếng đàn dạo lên, và câu vọng cổ bắt đầu.

Ngoài vọng cổ, cải lương còn dùng nhiều bài bản khác của đờn ca tài tử. Có những bài mang tính vui tươi như các điệu lý, có những bài trang trọng hoặc ai oán như các bài thuộc hơi Oán. Người soạn tuồng giỏi là người biết chọn bài bản phù hợp với từng cảnh, để âm nhạc đi cùng câu chuyện.

Cây guitar phím lõm

Một chi tiết thú vị là cách người Nam Bộ "Việt hóa" cây guitar phương Tây. Để chơi được những âm luyến láy, nhấn nhá như đàn kìm, đàn tranh, các nhạc công đã khoét lõm phần gỗ giữa các phím đàn. Khi bấm, ngón tay có thể nhấn sâu xuống, làm dây căng hơn và cao độ thay đổi, tạo ra những âm trượt đặc trưng.

Cây guitar phím lõm, hay "lục huyền cầm", đã trở thành nhạc cụ quan trọng trong dàn nhạc cải lương và đờn ca tài tử. Nó là ví dụ đẹp về cách một nền âm nhạc tiếp nhận và biến đổi nhạc cụ ngoại lai cho hợp với ngôn ngữ của mình.

Thời hoàng kim và những tên tuổi

Giữa thế kỷ XX, đặc biệt là những năm 1950 đến 1970, được xem là thời hoàng kim của cải lương ở miền Nam. Các đoàn hát lớn lưu diễn khắp nơi, đĩa hát cải lương bán chạy, đài phát thanh phát cải lương mỗi tối. Những nghệ sĩ như Năm Phỉ, Phùng Há, Út Trà Ôn, Thanh Nga, Út Bạch Lan, Hữu Phước, Thành Được, Lệ Thủy, Minh Vương, Thanh Kim Huệ đã trở thành tên tuổi quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả.

Những vở như "Đời cô Lựu", "Tô Ánh Nguyệt", "Lan và Điệp" được diễn đi diễn lại, nhiều câu ca trở thành câu cửa miệng. Cải lương cũng lan ra miền Bắc, nơi có những đoàn cải lương riêng.

Cải lương hôm nay

Từ cuối thế kỷ XX, cải lương gặp khó. Truyền hình, phim ảnh, nhạc trẻ và Internet chia sẻ khán giả. Nhiều đoàn hát giải thể, rạp hát đóng cửa, nghệ sĩ phải đi diễn đám cưới, đám giỗ hoặc chuyển nghề.

Nhưng cải lương chưa chết. Các chương trình truyền hình về cải lương, các cuộc thi tìm giọng ca vẫn có người xem. Một số nghệ sĩ trẻ đưa cải lương lên mạng xã hội, kết hợp với nhạc hiện đại. Các vở mới được dàn dựng với ánh sáng, âm thanh hiện đại để thu hút khán giả trẻ. Đờn ca tài tử, gốc của cải lương, được UNESCO ghi danh năm 2013, cũng giúp nhiều người quay lại tìm hiểu.

Nếu bạn chưa nghe cải lương bao giờ, đừng bắt đầu bằng cả một vở dài. Hãy tìm nghe một câu vọng cổ của một nghệ sĩ gạo cội, để ý tiếng song loan và cách giọng ca kéo dài ở cuối câu. Nếu thấy cổ họng mình nghèn nghẹn, bạn đã hiểu vì sao người miền Tây có thể thức trắng đêm chỉ để nghe một gánh hát.