Nhạc cụ dân tộc Việt Nam: từ đàn một dây đến đàn đá nghìn năm

Người chơi đàn bầu đặt tay phải gảy vào sợi dây duy nhất, tay trái cầm chiếc cần đàn nhỏ bằng sừng hoặc tre, đẩy tới kéo lui. Âm thanh vang lên không đứng yên ở một cao độ mà trượt lên, rơi xuống, rung rinh như giọng người đang ngân một câu hát ru. Lần đầu nghe, nhiều người nước ngoài không tin rằng tất cả chỉ phát ra từ một sợi dây. Đàn bầu là cánh cửa dễ nhất để bước vào thế giới nhạc cụ Việt, nơi điều quan trọng không chỉ là nốt nhạc mà là những gì xảy ra giữa các nốt.

Âm nhạc của một ngôn ngữ có thanh điệu

Tiếng Việt có sáu thanh điệu. Một chữ "ma" có thể thành ma, má, mà, mả, mã, mạ, mỗi chữ một nghĩa. Khi hát, giai điệu phải thuận theo thanh của từng chữ, nếu không người nghe sẽ hiểu sai lời. Thói quen ấy ảnh hưởng sâu đến cách chơi nhạc cụ truyền thống.

Người chơi đàn Việt không chỉ bấm đúng nốt. Họ nhấn, rung, vuốt, luyến để nốt nhạc uốn éo như thanh điệu. Một nốt có thể được nhấn lên cao rồi thả về, giống cách ta phát âm dấu hỏi. Vì vậy, nhiều nhạc cụ Việt có phím cao, dây chùng, hoặc không có phím, để ngón tay có chỗ uốn âm. Nghe nhạc cụ dân tộc, bạn nên để ý những đường trượt ấy, vì đó chính là linh hồn của nó.

Nhóm dây gảy: đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt

Đàn bầu, còn gọi là độc huyền cầm, có một dây căng trên thân đàn dài, một đầu nối với cần đàn có gắn vỏ quả bầu khô làm bầu cộng hưởng, nên mới có tên như vậy. Người chơi gảy vào các điểm bồi âm trên dây, tạo ra những âm thanh trong và mảnh, rồi dùng cần đàn để thay đổi độ căng của dây, uốn cao độ. Ngày nay đàn bầu thường được gắn bộ phận khuếch đại điện để âm thanh vang hơn trên sân khấu.

Đàn tranh là đàn dây gảy nằm ngang, phổ biến với 16 dây, được gảy bằng móng gảy đeo ở ngón tay. Tay phải gảy, tay trái nhấn dây phía bên kia ngựa đàn để tạo các âm luyến láy. Đàn tranh có họ hàng với các loại đàn tranh ở Đông Á, nhưng cách nhấn nhá của người Việt tạo nên màu sắc riêng. Đây là nhạc cụ hay được dạy cho học sinh và xuất hiện nhiều trong các buổi biểu diễn cho du khách.

Đàn nguyệt có thân tròn như mặt trăng, hai dây, cần đàn dài với phím cao. Ở miền Nam, đàn nguyệt được gọi là đàn kìm, là nhạc cụ quan trọng trong đờn ca tài tử và cải lương. Ở miền Bắc, đàn nguyệt là cây đàn chính trong hát văn, lối hát gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu.

Cũng thuộc nhóm này có đàn đáy, cây đàn ba dây cần dài, chỉ dùng trong ca trù, và đàn tỳ bà thân hình quả lê.

Nhóm dây kéo: đàn nhị

Đàn nhị, miền Nam gọi là đàn cò, có hai dây, kéo bằng vĩ có lông đuôi ngựa kẹp giữa hai dây. Thân đàn nhỏ, bầu cộng hưởng bịt da trăn hoặc da rắn. Âm thanh đàn nhị rất gần giọng hát, có thể ai oán, có thể tươi vui. Nhị có mặt trong chèo, cải lương, nhạc lễ, và trong cả những dàn nhạc dân tộc hiện đại.

Nhóm hơi: sáo, tiêu, kèn

Sáo trúc là nhạc cụ đơn giản và phổ biến nhất. Một ống trúc khoét lỗ, thổi ngang. Tiếng sáo gắn với hình ảnh cậu bé chăn trâu thả diều trên đồng, và cũng là nhạc cụ hay được người mới học chọn vì rẻ và dễ mang theo. Tiêu là loại thổi dọc, âm trầm và êm hơn.

Kèn bầu có âm thanh vang, sắc, thường dùng trong nhạc lễ, đám rước, đám tang. Ở vùng núi phía Bắc, người Mông có khèn làm từ nhiều ống trúc ghép với một bầu gỗ, vừa thổi vừa múa. Tây Nguyên có đinh pă và nhiều loại sáo, kèn làm từ tre nứa và quả bầu.

Nhóm gõ: trống, phách, cồng chiêng và đàn đá

Nhạc cụ gõ là nhóm đa dạng nhất. Trống có hàng chục loại, từ trống cái trong đình làng đến trống chầu trong ca trù, trống cơm trong chèo. Phách là thanh tre hoặc gỗ gõ giữ nhịp, quan trọng nhất trong ca trù, nơi người hát gõ phách và hát cùng một lúc. Song loan, chiếc mõ nhỏ đạp bằng chân, là "người giữ nhịp" của đờn ca tài tử.

Ở Tây Nguyên, cồng chiêng là trung tâm của đời sống tinh thần. Mỗi chiếc cồng chiêng chỉ phát ra một hoặc vài âm, nên cần cả một dàn người cùng đánh mới thành bài. Cồng chiêng có mặt trong lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả, lễ đâm trâu. Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh năm 2005.

Đàn t'rưng làm từ các ống tre, nứa dài ngắn khác nhau, gõ bằng dùi. Klông pút lại chơi bằng cách vỗ tay để đẩy hơi vào miệng ống nứa, nghe như tiếng gió và tiếng suối.

Và có đàn đá. Năm 1949, ở vùng Ndut Liêng Krak thuộc Đắk Lắk, các nhà khảo cổ người Pháp phát hiện một bộ thanh đá được ghè đẽo có chủ đích, khi gõ lên phát ra những âm thanh khác nhau. Bộ đàn đá ấy được đưa về Pháp và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Con người ở Paris. Về sau, nhiều bộ đàn đá khác tiếp tục được tìm thấy ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Niên đại của chúng vẫn được giới nghiên cứu bàn luận, nhưng thường được xếp vào thời tiền sử.

Dàn nhạc dân tộc hiện đại

Từ nửa sau thế kỷ XX, các nhạc viện và đoàn nghệ thuật bắt đầu cải tiến nhạc cụ dân tộc: thêm dây cho đàn tranh, điều chỉnh đàn bầu để chơi được nhiều cung hơn, ghép các nhạc cụ thành dàn nhạc lớn theo kiểu dàn nhạc giao hưởng. Cách làm này giúp nhạc cụ dân tộc chơi được những tác phẩm mới, phối hợp với nhạc cụ phương Tây. Nhưng cũng có ý kiến cho rằng khi chuẩn hóa quá mức, nhạc cụ mất đi những âm sắc mộc và lối chơi ngẫu hứng vốn có.

Nghe ở đâu, bắt đầu từ đâu

Nếu muốn nghe nhạc cụ dân tộc tại chỗ, bạn có thể tìm các buổi biểu diễn ca trù, xẩm ở phố cổ Hà Nội, nghe nhã nhạc ở Huế, nghe đờn ca tài tử ở miền Tây, hoặc tham gia các lễ hội cồng chiêng ở Tây Nguyên. Học viện âm nhạc và các nhà hát truyền thống cũng có các buổi diễn định kỳ.

Nếu chỉ có vài phút, hãy tìm một bản độc tấu đàn bầu, nhắm mắt lại và theo dõi những nốt nhạc trượt lên rồi rơi xuống. Rồi thử nghe một bài hát tiếng Việt ngay sau đó. Bạn sẽ nhận ra tiếng đàn kia thật ra đang nói tiếng Việt.