Đình làng: nơi thờ thần, họp làng và mở hội

Buổi trưa hè ở một làng ven sông Hồng, sân đình là chỗ mát nhất. Mấy cụ ông ngồi trên bậc đá, quạt nan phe phẩy, bàn chuyện mùa màng. Lũ trẻ chơi đá cầu dưới gốc đa. Phía sau họ, mái đình cong vút với những đầu đao, cột gỗ to đến nỗi hai người ôm không xuể. Nếu bạn ngước nhìn lên các vì kèo, có khi sẽ thấy một đôi trai gái tình tự được chạm khắc từ mấy trăm năm trước.

Ngôi đình là công trình quen đến mức người ta ít khi nghĩ đến chức năng của nó. Nhưng trong làng Việt cổ truyền, đình là nơi thờ thần, là nơi họp hành, là nơi xử kiện, là sân khấu của hội hè. Hiểu đình là hiểu được cách một làng tự vận hành.

Đình thờ ai

Mỗi ngôi đình thờ Thành hoàng làng, vị thần bảo hộ của cộng đồng. Điều thú vị là Thành hoàng mỗi nơi một khác. Có làng thờ một danh tướng có công đánh giặc, như các làng thờ tướng của Hai Bà Trưng hay Thánh Tản Viên. Có làng thờ người lập làng, người dạy nghề. Có làng thờ những vị thần gốc gác mơ hồ, chỉ còn truyền thuyết. Thậm chí có những câu chuyện dân gian về làng thờ người xuất thân bình thường, chết vào giờ thiêng nên được tôn làm thần.

Dưới các triều phong kiến, nhà vua ban sắc phong cho các vị thần, xếp hạng thượng đẳng, trung đẳng, hạ đẳng. Sắc phong được cất giữ cẩn thận trong đình, coi như giấy chứng nhận của thần. Nhiều làng đến nay vẫn còn giữ những đạo sắc thời Lê, thời Nguyễn, giấy đã ố vàng nhưng dấu triện vẫn rõ.

Việc thờ thần ở đình khác với thờ Phật ở chùa. Chùa là nơi tu hành, hướng về giải thoát. Đình gắn với đời sống trần thế của làng: cầu mùa, cầu yên, cầu cho làng đông người, nhiều của.

Nơi làng tự quản

Ngoài việc thờ cúng, đình là trụ sở của làng. Ngày trước, các bậc chức sắc, kỳ mục ngồi ở đình để bàn việc chung: chia ruộng công, sửa đê, thu thuế nộp cho nhà nước, phân xử những vụ tranh chấp nhỏ. Chỗ ngồi trong đình được xếp theo thứ bậc rất chặt. Người có phẩm hàm, đỗ đạt hay cao tuổi ngồi chiếu trên; chuyện tranh nhau một chỗ ngồi, một miếng thịt trong cỗ làng từng gây ra không ít mâu thuẫn, được văn học phản ánh khá nhiều.

Luật lệ của làng được ghi thành hương ước (còn gọi là khoán ước). Hương ước quy định đủ thứ: cách tổ chức tế lễ, nghĩa vụ đóng góp, hình phạt cho người trộm cắp, quy định về cưới xin, tang ma, bảo vệ đê điều và cây cối. Có những điều khoản nghe nay thấy nghiêm khắc, như phạt vạ người làm điều trái lệ, bắt nộp tiền hoặc làm cỗ cho làng.

Chính sức mạnh của hương ước và bộ máy tự quản ấy sinh ra câu tục ngữ nổi tiếng: "Phép vua thua lệ làng". Câu này thường được hiểu là luật nhà nước khi về đến làng phải nhường chỗ cho tục lệ địa phương. Không nên hiểu quá đen trắng; làng vẫn phải nộp thuế, đi lính cho triều đình. Nhưng trong phạm vi đời sống hằng ngày, lệ làng thường có tiếng nói quyết định. Câu tục ngữ vừa thể hiện niềm tự hào về sự tự chủ, vừa ngầm chỉ ra mặt trái: những hủ tục, sự cục bộ khó thay đổi.

Kiến trúc: mái lớn, cột to, gỗ chạm

Đình cổ ở miền Bắc thường được dựng bằng gỗ, mái lợp ngói, có bộ khung chịu lực bằng hệ cột và vì kèo. Mái đình rất lớn, phủ xuống thấp, chiếm phần lớn chiều cao của công trình. Bốn góc mái uốn cong lên thành đầu đao. Nhiều đình cổ có sàn gỗ cao, dấu vết mà nhiều nhà nghiên cứu liên hệ với kiểu nhà sàn của cư dân lúa nước.

Mặt bằng đình phát triển qua thời gian. Đình sớm thường chỉ có một tòa chính hình chữ nhất. Về sau người ta xây thêm hậu cung phía sau để đặt bài vị thần, tạo nên mặt bằng hình chữ đinh hay chữ công. Trước đình thường có sân rộng, có khi có hồ nước, giếng, cổng nghi môn.

Vài ngôi đình nổi tiếng đáng kể tên. Đình Tây Đằng ở Ba Vì, Hà Nội, là một trong những ngôi đình cổ nhất còn lại, thường được xác định niên đại khoảng thế kỷ XVI, với những mảng chạm khắc thời Mạc. Cũng ở Ba Vì có đình Chu Quyến, nổi tiếng vì quy mô lớn và chạm khắc dày đặc. Đình Đình Bảng ở Từ Sơn, Bắc Ninh, dựng vào thế kỷ XVIII, được xem là một trong những ngôi đình đẹp và còn nguyên vẹn nhất vùng Kinh Bắc, với tòa đại đình đồ sộ trên những hàng cột lim lớn.

Những bức chạm kể chuyện đời thường

Điều khiến đình làng khác hẳn cung điện là nghệ thuật chạm khắc. Ở cung điện, hoa văn phải trang trọng, tuân thủ quy định. Ở đình, những người thợ làng được tự do hơn nhiều. Bên cạnh rồng, phượng, hổ, mây lửa, họ chạm cả cảnh đời thường: người đi cày, người đánh cá, người cưỡi ngựa săn hổ, đấu vật, uống rượu, chèo thuyền. Có những bức chạm cảnh trai gái đùa nhau, thậm chí khá táo bạo, nằm ngay trong không gian thờ thần.

Con rồng trong chạm khắc đình cũng thú vị. Rồng đình thường không uy nghiêm như rồng cung đình, mà có khi mập mạp, có khi tinh nghịch, có khi đàn rồng mẹ rồng con quấn quýt. Đứng dưới vì kèo, bạn có cảm giác như đang đọc một cuốn sách tranh về làng quê thế kỷ XVI, XVII, do chính dân làng viết ra.

Hội làng: khi đình bừng tỉnh

Phần lớn thời gian trong năm, đình khá yên tĩnh. Nhưng đến kỳ hội làng, thường vào mùa xuân hoặc mùa thu, nó trở thành trung tâm của mọi hoạt động. Phần lễ có rước kiệu, tế thần với các cụ mặc áo thụng, đọc văn tế. Phần hội có đấu vật, chọi gà, đánh đu, kéo co, hát chèo, hát quan họ tùy vùng. Người đi làm ăn xa thường cố về dự hội, vì đó là dịp gặp lại họ hàng, láng giềng.

Ngày xưa, trong nhiều làng, phụ nữ không được tham gia tế lễ hay ngồi họp ở đình; không gian đình về cơ bản là của nam giới. Ngày nay quy định này đã nới lỏng nhiều, nhưng ở một số nơi vẫn còn dấu vết trong cách phân vai khi tổ chức lễ.

Đình ở Nam Bộ

Khi người Việt vào khai phá vùng đất phương Nam, họ mang theo cả thiết chế đình làng. Tuy vậy, đình Nam Bộ có nét riêng. Nhiều đình thờ Thành hoàng bổn cảnh, vị thần chung của vùng đất, thay vì một nhân vật có tên tuổi cụ thể. Triều Nguyễn cũng ban sắc phong cho các đình ở đây.

Lễ quan trọng nhất ở đình Nam Bộ là lễ Kỳ Yên, cầu cho làng bình an, mùa màng thuận lợi. Trong những ngày cúng Kỳ Yên, nhiều đình mời gánh hát bội về diễn, vừa để cúng thần vừa để dân làng xem. Kiến trúc đình Nam Bộ cũng khác: mái thường thấp và trải rộng hơn, trang trí có khi ảnh hưởng cả lối Hoa. Đình Bình Thủy ở Cần Thơ là một ví dụ được nhiều người biết đến.

Lần tới khi về một làng quê, bạn thử bước vào đình, đi chậm một vòng và ngước lên các vì kèo. Đừng tìm con rồng trước. Hãy tìm một người đi cày, một đôi trai gái, hay một con hổ hơi ngơ ngác. Người thợ chạm năm nào hẳn đã cười khi khắc chúng.