Bản đồ di sản âm nhạc Việt Nam được UNESCO ghi danh

Năm 2011, hát Xoan của Phú Thọ được UNESCO đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Khi ấy chỉ còn ít nghệ nhân cao tuổi thuộc làn điệu, các phường Xoan cổ gần như tan rã. Sáu năm sau, năm 2017, UNESCO chuyển hát Xoan sang danh sách đại diện của nhân loại. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi trên thế giới một di sản được rút khỏi tình trạng khẩn cấp, nhờ cộng đồng tự mở lớp dạy, lập lại phường hát và đưa Xoan trở về với lễ hội làng.

Câu chuyện ấy là cách hay để bắt đầu tìm hiểu những di sản âm nhạc Việt Nam được UNESCO ghi danh. Chúng không chỉ là những danh hiệu treo trên tường, mà là những thực hành sống, có lúc gần như biến mất, có lúc hồi sinh.

Hai danh sách, hai thông điệp

UNESCO có hai danh sách chính cho di sản văn hóa phi vật thể. Danh sách đại diện ghi nhận những thực hành tiêu biểu, giúp thế giới biết đến chúng. Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp dành cho những di sản đang đứng trước nguy cơ mai một, cần hành động ngay.

Hai danh sách mang hai thông điệp khác nhau. Một bên là "đây là điều đáng tự hào", một bên là "đây là điều đang mất". Vì vậy, khi nghe nói một loại hình được UNESCO ghi danh, bạn nên hỏi thêm: ghi danh vào danh sách nào?

Nhã nhạc cung đình Huế

Nhã nhạc là âm nhạc cung đình thời Nguyễn, được dùng trong các nghi lễ của triều đình như tế Nam Giao, lễ đăng quang, lễ mừng thọ. Dàn nhạc có nhiều nhạc cụ như trống, kèn, đàn nhị, đàn nguyệt, sáo, phách, với tổ chức chặt chẽ.

Năm 2003, nhã nhạc được UNESCO công nhận là kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, sau đó được đưa vào danh sách đại diện khi hệ thống danh sách mới ra đời. Đây là di sản phi vật thể đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi nhận. Ngày nay, du khách có thể nghe nhã nhạc ở Duyệt Thị Đường trong Đại Nội Huế hoặc trong các kỳ Festival Huế.

Cồng chiêng Tây Nguyên

Năm 2005, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận. Điểm đặc biệt là UNESCO không công nhận riêng cái cồng hay cái chiêng, mà cả "không gian": nhà rông, nhà dài, lễ hội, rừng, cộng đồng và niềm tin gắn với tiếng cồng chiêng. Với nhiều dân tộc như Ba Na, Ê Đê, Gia Rai, Mnông, mỗi chiếc chiêng có hồn, và tiếng chiêng là ngôn ngữ để nói với thần linh.

Thách thức của di sản này là không gian đang thay đổi. Rừng bị thu hẹp, nhà rông mới xây bằng bê tông, nhiều bộ chiêng bị bán đi. Khi lễ hội bị biến thành tiết mục diễn cho khách, tiếng chiêng có nguy cơ mất đi ý nghĩa ban đầu.

Quan họ, ca trù và hát Xoan

Năm 2009 là năm đáng nhớ: UNESCO ghi danh cả dân ca quan họ Bắc Ninh vào danh sách đại diện và ca trù vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp.

Quan họ là lối hát đối đáp giữa các liền anh, liền chị của những làng kết chạ với nhau, chủ yếu ở vùng Kinh Bắc. Họ hát không có nhạc đệm, chỉ bằng giọng, với kỹ thuật "vang, rền, nền, nảy". Hội Lim vào tháng Giêng là dịp quan họ được hát nhiều nhất.

Ca trù là nghệ thuật kết hợp thơ và nhạc, gồm một đào nương vừa hát vừa gõ phách, một kép đàn chơi đàn đáy, và một quan viên đánh trống chầu khen chê. Ca trù từng thịnh hành trong giới nho sĩ, sau đó gần như vắng bóng nhiều thập kỷ. Việc được đưa vào danh sách khẩn cấp đã thúc đẩy nhiều câu lạc bộ ca trù mở lớp, nhưng số nghệ nhân giỏi vẫn còn ít.

Hát Xoan, như đã kể ở trên, được ghi danh khẩn cấp năm 2011 và chuyển sang danh sách đại diện năm 2017. Xoan gắn với tín ngưỡng thờ Hùng Vương, thường được hát vào mùa xuân ở các miếu, đình vùng đất Tổ.

Đờn ca tài tử, ví giặm và bài chòi

Năm 2013, đờn ca tài tử Nam Bộ được ghi danh. Đây là lối chơi nhạc thân mật của những người "tài tử", tức là chơi vì yêu thích, không chuyên nghiệp. Họ ngồi bên nhau trong đám cưới, đám giỗ, hay một buổi tối ở nhà ai đó, đàn kìm, đàn tranh, đàn cò, song loan và hát những bài bản như vọng cổ. Đờn ca tài tử là gốc rễ của cải lương.

Năm 2014, dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh được ghi danh. Ví và giặm là những làn điệu gắn với lao động: hát khi cày cấy, chèo thuyền, dệt vải, đan lát. Giọng Nghệ mộc mạc, chân chất, và lời ví giặm thường kể chuyện đời thường, tình yêu đôi lứa, đạo lý.

Năm 2017, nghệ thuật bài chòi Trung Bộ được ghi danh. Bài chòi là trò chơi dân gian kết hợp ca hát: người chơi ngồi trong các chòi tre, người hô bài hát lên những câu thơ ứng với các quân bài. Ai có quân bài trùng thì gõ mõ báo trúng. Bài chòi thường diễn ra vào dịp Tết ở các tỉnh miền Trung, từ Quảng Bình cũ vào đến Khánh Hòa, và người hô bài, gọi là anh hiệu, chị hiệu, phải vừa thuộc nhiều câu thơ vừa có tài ứng biến để làm khán giả cười.

Thực hành Then và tín ngưỡng thờ Mẫu

Năm 2019, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh. Then là nghi lễ tâm linh, trong đó thầy Then vừa hát vừa đàn tính, đưa người nghe vào một chuyến đi tưởng tượng lên trời gặp thần linh để cầu an, cầu mùa. Cây đàn tính bầu với âm thanh trong trẻo là biểu tượng quen thuộc của Then.

Trước đó, năm 2016, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được ghi danh. Dù không phải di sản âm nhạc thuần túy, tín ngưỡng này gắn chặt với hát văn, lối hát dùng trong các buổi hầu đồng, với đàn nguyệt, trống, phách, cảnh.

Danh hiệu không tự giữ được di sản

Danh hiệu UNESCO mang lại sự chú ý, kinh phí và niềm tự hào. Nhưng nó cũng kéo theo rủi ro: sân khấu hóa quá mức, biến nghi lễ thành tiết mục, thương mại hóa. Câu chuyện hát Xoan cho thấy điều quyết định vẫn là cộng đồng có còn hát, còn truyền dạy hay không.

Nếu bạn muốn góp một phần nhỏ, hãy tìm nghe tận nơi: một tối quan họ ở Bắc Ninh, một buổi ca trù ở phố cổ Hà Nội, một đêm đờn ca tài tử ở miền Tây. Ngồi nghe trọn một buổi, mua vé ủng hộ, và hỏi nghệ nhân vài câu. Di sản sống được là nhờ có người nghe.