Khởi nghĩa Hai Bà Trưng: sử chép gì, truyền thuyết kể gì

Mỗi năm, vào những ngày đầu tháng Hai âm lịch, khoảng sân đền Đồng Nhân giữa lòng Hà Nội lại đông người. Mùi hương trầm lẫn với tiếng chiêng, đoàn rước khiêng kiệu đi qua những con phố vốn chỉ quen tiếng xe máy. Người ta đang tưởng nhớ hai người phụ nữ sống cách đây gần hai nghìn năm, những người đầu tiên trong sử sách đã đứng lên đánh đuổi quân phương Bắc: Trưng Trắc và Trưng Nhị.

Câu chuyện về Hai Bà quen thuộc đến mức ai cũng nghĩ mình biết rõ. Nhưng nếu hỏi sử cũ thực sự chép những gì, phần nào là ghi chép, phần nào là truyền thuyết thêm vào sau này, câu trả lời thú vị hơn nhiều.

Giao Chỉ dưới ách nhà Hán

Đầu Công nguyên, vùng đồng bằng Bắc Bộ ngày nay nằm trong quận Giao Chỉ của nhà Hán. Cùng với Cửu Chân (vùng Thanh Hóa) và Nhật Nam (xa hơn về phía nam), đây là những quận cực nam của đế chế. Ở những thế hệ đầu, chính quyền Hán cai trị khá lỏng: các Lạc tướng, tầng lớp quý tộc bản địa, vẫn giữ quyền ở địa phương, và tập tục cũ vẫn được duy trì.

Tình hình thay đổi khi nhà Đông Hán muốn siết chặt hơn. Quan lại phương Bắc bắt đầu áp đặt luật lệ, lễ nghi Hán lên người bản địa, can thiệp vào quyền lực của các Lạc tướng. Đó là bối cảnh để một viên Thái thú tên Tô Định đi vào lịch sử Việt Nam với hình ảnh một kẻ tham lam, tàn bạo.

Sử cũ chép gì

Nguồn sớm nhất nói về cuộc khởi nghĩa là Hậu Hán thư, bộ sử Trung Hoa do Phạm Diệp soạn vào thế kỷ V, tức là vài trăm năm sau sự kiện. Đoạn chép khá ngắn: Trưng Trắc là con gái Lạc tướng huyện Mê Linh, lấy chồng là Thi Sách, người huyện Chu Diên, tính tình hùng dũng. Thái thú Tô Định dùng pháp luật trói buộc, Trắc phẫn nộ nên nổi dậy. Các vùng Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đều hưởng ứng. Trắc chiếm được 65 thành, tự lập làm vua.

Chú ý rằng sử nhà Hán đặt Trưng Trắc vào vai người cầm đầu, không phải người chồng. Đây là chi tiết quan trọng, vì nó đến từ phía kẻ thù, không có lý do gì để tô vẽ.

Các bộ sử Việt viết muộn hơn nhiều. Việt sử lược ra đời khoảng thời Trần, Đại Việt sử ký toàn thư hoàn thành thời Lê sơ và được bổ sung về sau. Các bộ này kể chuyện chi tiết hơn và mang cảm xúc hơn. Theo Toàn thư, Thi Sách bị Tô Định giết, Trưng Trắc khởi binh để báo thù chồng và rửa nhục cho nước. Hai Bà xưng vương, đóng đô ở Mê Linh.

Thi Sách bị giết hay không: một điểm còn tranh cãi

Chi tiết Thi Sách bị giết đã thành nếp trong sách vở và tranh ảnh, nhưng giới nghiên cứu không thống nhất về nó. Hậu Hán thư không hề nói Thi Sách chết trước cuộc khởi nghĩa. Một số học giả đọc đoạn văn nhà Hán theo cách khác, cho rằng Thi Sách có thể vẫn còn sống và tham gia cùng vợ. Lại có ý kiến cho rằng việc nhấn mạnh động cơ báo thù chồng phản ánh quan niệm Nho giáo của sử gia đời sau, những người thấy khó chấp nhận một phụ nữ đứng lên chỉ vì việc nước.

Không có tài liệu nào đủ để kết luận dứt khoát. Điều chắc chắn là cả hai phía nguồn sử đều đồng ý Trưng Trắc là người lãnh đạo, và nguyên nhân sâu xa nằm ở chính sách cai trị hà khắc của Tô Định. Tô Định thì bỏ chạy về phương Bắc.

Mã Viện và cuộc đàn áp 42–43

Nhà Hán không chấp nhận mất một vùng đất lớn như vậy. Năm 42, Hán Quang Vũ Đế cử Mã Viện, phong hiệu Phục Ba tướng quân, đem quân sang đánh. Mã Viện là một tướng dày dạn, đi cùng một đạo quân lớn và cả thuyền bè theo đường biển.

Các trận đánh lớn diễn ra ở vùng Lãng Bạc (vị trí chính xác còn được bàn, thường được cho là quanh vùng Tiên Du, Bắc Ninh hoặc gần Hồ Tây). Quân Hai Bà thua, rút về Cấm Khê. Đến năm 43, cuộc khởi nghĩa bị dập tắt.

Về cái chết của Hai Bà, các nguồn lại khác nhau. Hậu Hán thư chép Mã Viện chém Trưng Trắc, Trưng Nhị và gửi đầu về Lạc Dương. Truyền thống Việt Nam lại kể rằng Hai Bà gieo mình xuống sông Hát (đoạn sông Đáy chảy qua vùng Phúc Thọ, Hà Nội ngày nay) để không rơi vào tay giặc. Hai phiên bản tồn tại song song, và người đọc nên biết cả hai.

Sau chiến thắng, Mã Viện chấn chỉnh bộ máy cai trị, đưa luật Hán vào sâu hơn. Truyền thuyết còn gắn với ông chuyện dựng cột đồng ở biên giới, nhưng đây là chi tiết mà giới sử học coi là khó kiểm chứng.

Ranh giới giữa truyền thuyết và ghi chép

Quanh Hai Bà Trưng mọc lên rất nhiều câu chuyện dân gian. Nhiều làng ở đồng bằng Bắc Bộ thờ các nữ tướng được cho là của Hai Bà, như Lê Chân ở Hải Phòng hay Thánh Thiên ở nhiều vùng. Có những truyền thuyết về người phụ nữ sinh con ngay giữa trận mà vẫn cầm gươm đánh tiếp. Những câu chuyện này đáng quý như ký ức của cộng đồng, nhưng phần lớn không có trong sử chép đương thời.

Cách đọc hợp lý là tách hai tầng. Tầng thứ nhất là những gì nguồn sử xác nhận: một cuộc nổi dậy do hai chị em xuất thân dòng dõi Lạc tướng lãnh đạo, lan ra nhiều quận, bị Mã Viện đàn áp trong khoảng 42 đến 43. Tầng thứ hai là truyền thuyết, nơi người dân gửi vào đó niềm tự hào và cách họ muốn nhớ về tổ tiên. Cả hai đều có giá trị, chỉ cần đừng lẫn lộn.

Cũng đáng nói rằng việc phụ nữ lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa lớn như vậy thường được xem là dấu hiệu cho thấy địa vị người phụ nữ trong xã hội Lạc Việt khi ấy khá cao, khác với khuôn khổ Nho giáo về sau. Đây là một cách giải thích phổ biến, dù vẫn là suy luận.

Đền thờ và lễ hội hôm nay

Ba ngôi đền gắn bó nhất với Hai Bà đều nằm ở Hà Nội. Đền Hạ Lôi ở Mê Linh, vùng được cho là quê hương của Hai Bà. Đền Hát Môn ở Phúc Thọ, gần nơi truyền thuyết kể Hai Bà gieo mình xuống sông. Và đền Đồng Nhân, ngôi đền giữa phố, đặt tên cho cả một quận cũ của thủ đô là quận Hai Bà Trưng.

Lễ hội đền Đồng Nhân diễn ra vào đầu tháng Hai âm lịch, với nghi lễ rước và tế. Ở Hát Môn và Mê Linh cũng có hội riêng, mỗi nơi theo nếp làng mình. Ngoài ra, tên Hai Bà Trưng xuất hiện trên đường phố của hầu hết các thành phố Việt Nam, ở trường học, và cả trong những vở cải lương, bức tranh dân gian Đông Hồ quen thuộc với hình ảnh hai chị em cưỡi voi ra trận.

Lần tới khi đi qua một con phố mang tên Hai Bà Trưng, bạn thử nghĩ đến một đoạn văn ngắn trong bộ sử của chính kẻ đã đánh bại họ. Chính phía bên kia đã ghi lại rằng một người phụ nữ tên Trưng Trắc từng khiến cả một vùng rộng lớn rời khỏi tay nhà Hán, dù chỉ trong ba năm.