Lịch sử nhạc Việt hiện đại: từ tân nhạc 1938 đến V-pop

Hãy thử hát câu "Mưa rơi" theo một giai điệu đi xuống. Nghe được. Giờ hát nó theo giai điệu đi lên ở chữ "rơi". Nghe như đang hỏi "mưa rời?" hay "mưa rởi?". Đó là bài toán mà những nhạc sĩ Việt đầu tiên viết ca khúc theo lối phương Tây phải giải. Tiếng Việt có sáu thanh, mỗi chữ có cao độ riêng, và nếu giai điệu đi ngược thanh, người nghe sẽ hiểu sai lời. Cách giải bài toán ấy đã định hình gần một thế kỷ nhạc Việt hiện đại.

Trước tân nhạc: dân ca, cải lương và đĩa hát

Đầu thế kỷ XX, đời sống âm nhạc ở Việt Nam đã rất phong phú: dân ca các vùng, hát chèo, ca trù ở miền Bắc, ca Huế, và ở miền Nam là đờn ca tài tử, rồi cải lương ra đời và phát triển mạnh từ khoảng thập niên 1910 đến 1920. Máy hát và đĩa hát theo chân người Pháp vào thành phố. Người thành thị bắt đầu nghe tango, valse, fox-trot qua đĩa và phim.

Thời gian đầu, nhiều người đặt lời Việt cho các bài hát Pháp, gọi là "bài ta theo điệu Tây". Cách làm này nhanh chóng lộ nhược điểm: giai điệu viết cho tiếng Pháp không hợp với thanh điệu tiếng Việt, lời hát nghe ngang phè hoặc méo nghĩa.

1938 và thế hệ đầu tiên

Năm 1938 thường được xem là mốc hình thành tân nhạc. Năm đó, nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên ra Hà Nội diễn thuyết và trình diễn, cổ động cho việc sáng tác "ca khúc cải cách" bằng tiếng Việt. Đi cùng những bài báo, những buổi biểu diễn của các nhóm nhạc trẻ ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn, phong trào ấy lan nhanh.

Thế hệ đầu tiên có những cái tên như Lê Thương, Dương Thiệu Tước, Đặng Thế Phong, Văn Chung, Thẩm Oánh. Đặng Thế Phong mất rất trẻ nhưng để lại "Con thuyền không bến", một trong những ca khúc lãng mạn sớm và nổi tiếng nhất. Văn Cao xuất hiện vài năm sau đó với "Thiên Thai", "Trương Chi", những bài hát mang không khí thơ mộng, cổ tích.

Điều làm nên thành công của họ là sự tôn trọng thanh điệu. Những nhạc sĩ giỏi viết giai điệu sao cho chữ mang dấu sắc rơi vào nốt cao, chữ mang dấu huyền rơi vào nốt thấp, chữ dấu nặng được nhấn ngắn. Thang âm ngũ cung quen thuộc của dân ca cũng được đưa vào, giúp bài hát vừa mới vừa gần gũi.

Chiến tranh và hai dòng chảy

Từ năm 1945, lịch sử đất nước kéo âm nhạc theo những hướng khác nhau. Văn Cao viết "Tiến quân ca", bài hát sau này trở thành quốc ca. Nhiều nhạc sĩ đi theo kháng chiến, viết nhạc hành khúc, nhạc về người lính, về quê hương.

Sau năm 1954, đất nước chia hai miền. Ở miền Bắc, âm nhạc gắn với nhiệm vụ cách mạng, với những ca khúc ca ngợi lao động, chiến đấu, và nhiều bài hát dựa trên chất liệu dân ca. Ở miền Nam, đời sống đô thị và thị trường đĩa hát tạo điều kiện cho nhiều dòng nhạc: nhạc trữ tình mà sau này hay gọi là bolero, nhạc tình lãng mạn, nhạc trẻ chịu ảnh hưởng rock và pop phương Tây, và những ca khúc phản chiến.

Đây cũng là thời của những tên tuổi lớn ở miền Nam như Phạm Duy với khối lượng sáng tác đồ sộ, Trịnh Công Sơn với những ca khúc mang chất triết lý và thân phận con người, cùng nhiều nhạc sĩ dòng trữ tình. Ở miền Bắc có Hoàng Việt, Đỗ Nhuận, Phạm Tuyên, Hoàng Vân và nhiều người khác.

Sau 1975: trong nước và hải ngoại

Sau năm 1975, âm nhạc Việt tồn tại ở hai không gian. Trong nước, một thời gian dài nhiều dòng nhạc của miền Nam cũ bị hạn chế. Ở hải ngoại, cộng đồng người Việt di cư giữ gìn và tiếp tục những dòng nhạc ấy qua băng cassette, băng video, rồi đĩa DVD. Các chương trình ca nhạc hải ngoại được ghi hình và truyền tay về trong nước, giữ những bài hát ấy trong ký ức nhiều thế hệ.

Cũng trong giai đoạn này, nhạc trữ tình quê hương, thứ mà khán giả hay gọi chung là bolero, sống dai dẳng trong đời sống bình dân. Ở các đám cưới miền quê, quán cà phê ven đường, xe khách đường dài, những bài hát về mẹ quê, về người lính, về mối tình lỡ dở vẫn vang lên đều đặn. Giới phê bình có thời coi nhẹ dòng nhạc này, nhưng chính nó lại có lượng người nghe bền bỉ nhất, và từ cuối thập niên 2010 còn quay lại mạnh mẽ qua các cuộc thi truyền hình.

Từ cuối thập niên 1980, cùng với Đổi mới, không khí âm nhạc trong nước cởi mở dần. Nhiều ca khúc trước đây bị hạn chế dần được phép phổ biến trở lại. Các nhạc sĩ mới như Thanh Tùng, Phú Quang, Trần Tiến, Thuận Yến viết về Hà Nội, về tình yêu, về đời sống thường ngày.

V-pop: từ băng đĩa đến YouTube

Thập niên 1990 và 2000 chứng kiến sự ra đời của thị trường nhạc pop hiện đại, thường gọi là V-pop. Ca sĩ trở thành ngôi sao, có quản lý, có hình ảnh, có MV. Những gương mặt như Mỹ Tâm, Hồ Ngọc Hà, Đàm Vĩnh Hưng thu hút lượng khán giả rất lớn. Ảnh hưởng của nhạc Hoa, nhạc Hàn, nhạc Âu Mỹ hiện rõ trong cách làm nhạc và cách xây dựng hình ảnh.

Từ thập niên 2010, Internet thay đổi hoàn toàn cuộc chơi. Ca sĩ có thể nổi tiếng chỉ nhờ một video trên YouTube. Sơn Tùng M-TP trở thành hiện tượng với lượng người nghe khổng lồ. Rap Việt từ các diễn đàn ngầm bước ra sân khấu chính, với những cái tên như Đen Vâu và sau này là cả một thế hệ rapper nhờ các chương trình truyền hình thực tế.

Quay về để đi xa

Một xu hướng thú vị gần đây là nhiều nghệ sĩ trẻ quay về chất liệu dân gian. Hoàng Thùy Linh với album "Hoàng" đưa chầu văn, tục ngữ, hình ảnh lễ hội vào nhạc điện tử. Nhiều nghệ sĩ khác pha trộn đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc với beat hiện đại. Họ nhận ra rằng để có tiếng nói riêng khi ra thế giới, cần một thứ mà nhạc Hàn hay nhạc Mỹ không có.

Điều buồn cười là bài toán thanh điệu năm 1938 vẫn còn nguyên. Rapper Việt phải tính toán thanh điệu trong từng câu flow, ca sĩ pop phải chọn chữ sao cho hát lên không bị méo nghĩa. Bạn thử nghe lại một bài hát Việt bạn yêu thích, lần này để ý chữ nào rơi vào nốt cao, chữ nào rơi vào nốt thấp. Có thể bạn sẽ nghe ra công sức của người viết mà trước nay mình chưa từng để ý.