Lý Thái Tổ dời đô: từ Hoa Lư về Thăng Long

Mùa thu năm 1010, một đoàn thuyền rời Hoa Lư, men theo sông nước xuôi về phía bắc. Trên thuyền là vua Lý Thái Tổ, triều thần và cả bộ máy của một vương triều vừa mới dựng được hơn nửa năm. Theo sử cũ, khi thuyền tạm đỗ dưới thành Đại La, nhà vua thấy một con rồng vàng bay lên. Ông đặt tên cho kinh đô mới là Thăng Long, nghĩa là rồng bay lên. Cái tên ấy đến nay đã hơn một nghìn năm tuổi.

Câu chuyện con rồng đẹp, nhưng điều đáng kể hơn là quyết định phía sau nó. Một ông vua vừa lên ngôi, chưa có gì chắc chắn, lại dám bỏ một kinh đô có núi đá bao quanh để về một vùng đồng bằng trống trải. Vì sao?

Hoa Lư: kinh đô của thời loạn

Hoa Lư (nay thuộc Ninh Bình) là kinh đô của nhà Đinh và nhà Tiền Lê. Nơi đây được chọn vì một lý do rất thực tế: phòng thủ. Núi đá vôi dựng đứng, sông ngòi len lỏi, quân giặc vào rất khó. Với Đinh Bộ Lĩnh, người vừa dẹp xong loạn mười hai sứ quân, đó là lựa chọn hợp lý. Một nước mới độc lập, nội bộ chưa yên, cần một pháo đài hơn là một thành phố.

Nhưng pháo đài thì chật. Đất hẹp, khó mở rộng, giao thông với các vùng khác không thuận. Một triều đình muốn cai quản cả đất nước, thu thuế, buôn bán, tiếp sứ thần, cần một trung tâm thoáng hơn. Khi Lê Long Đĩnh mất năm 1009, triều thần tôn Lý Công Uẩn, lúc ấy đang giữ chức Điện tiền chỉ huy sứ, lên ngôi. Ông là người lớn lên trong chùa, gắn với các nhà sư như Vạn Hạnh, và có lẽ vì vậy mà ít ràng buộc với Hoa Lư hơn những người đi trước.

Chưa đầy một năm sau, ông quyết định dời đô.

Chiếu dời đô nói gì

Văn bản Lý Thái Tổ dùng để giải thích quyết định của mình được gọi là Thiên đô chiếu, quen gọi là Chiếu dời đô. Bài chiếu viết bằng chữ Hán, khá ngắn, và được chép lại trong Đại Việt sử ký toàn thư. Học sinh Việt Nam hầu như ai cũng từng học nó trong sách giáo khoa Ngữ văn.

Lập luận của bài chiếu đi theo ba bước, rất gọn. Đầu tiên, nhà vua dẫn chuyện Trung Hoa cổ: nhà Thương dời đô năm lần, nhà Chu dời đô ba lần, không phải vì ý riêng mà vì muốn tính kế lâu dài cho con cháu. Tiếp theo, ông phê phán thẳng hai triều Đinh và Lê vì cứ đóng yên một chỗ, khiến vận nước ngắn ngủi. Cuối cùng, ông ca ngợi thành Đại La: ở giữa trời đất, có thế rồng cuộn hổ ngồi, đúng ngôi nam bắc đông tây, tiện hướng nhìn sông dựa núi, đất rộng mà bằng phẳng, cao mà thoáng, dân không khổ vì ngập lụt.

Xem khắp nước Việt ta, chỉ nơi này là thắng địa, thật là chỗ tụ hội quan yếu của bốn phương, đúng là nơi thượng đô kinh sư mãi muôn đời.
(Chiếu dời đô, bản dịch phổ biến trong sách giáo khoa)

Đoạn kết bài chiếu lại mềm mỏng bất ngờ. Nhà vua hỏi ý quần thần: các khanh nghĩ thế nào? Dĩ nhiên đó là câu hỏi mang tính nghi thức, nhưng nó cho thấy một cách cầm quyền muốn thuyết phục chứ không chỉ ra lệnh.

Đại La trước khi thành Thăng Long

Vùng đất Lý Thái Tổ chọn không hề hoang vu. Từ thời Bắc thuộc, nơi đây đã là trung tâm cai trị của chính quyền phương Bắc ở An Nam. Thành Đại La gắn với tên Cao Biền, viên quan nhà Đường đắp lại thành vào thế kỷ IX. Nói cách khác, Lý Thái Tổ không xây từ con số không, mà tiếp quản một vị trí từng là đầu não của kẻ đô hộ và biến nó thành kinh đô của một nước độc lập. Riêng điều đó đã mang ý nghĩa biểu tượng khá mạnh.

Về địa lý, ưu thế của Đại La dễ thấy khi nhìn bản đồ. Thành nằm bên sông Hồng (sử cũ gọi là sông Nhị), giữa vùng châu thổ đông dân nhất. Từ đây đường thủy tỏa đi nhiều hướng, đường bộ nối lên miền núi phía bắc và xuống phía nam. Đất phù sa nuôi được một kinh đô lớn. Cái giá phải trả là lũ lụt, và các triều sau đã tốn rất nhiều công sức đắp đê sông Hồng. Bài chiếu nói dân không khổ vì ngập lụt, thực tế thì không hẳn vậy, nhưng đó là chuyện của những thế kỷ sau.

Con rồng vàng: truyền thuyết hay chính trị?

Chi tiết rồng vàng bay lên được sử chép lại như một điềm lành. Không ai cần tin rằng có một con rồng thật trên bầu trời năm ấy để hiểu chức năng của nó. Một triều đại mới, do một người không xuất thân từ dòng họ cai trị cũ lập nên, rất cần những dấu hiệu cho thấy trời đã chọn mình. Con rồng là biểu tượng của vua; rồng bay lên là vương triều đi lên.

Sau này cái tên Thăng Long còn trải qua nhiều thay đổi. Có thời kỳ kinh đô được gọi là Đông Đô, Đông Quan, Đông Kinh. Đến năm 1831, dưới triều Minh Mạng, tên Hà Nội ra đời khi kinh đô đã chuyển vào Huế từ trước. Dù vậy, người Việt vẫn dùng chữ Thăng Long khi muốn nói về chiều sâu lịch sử của thành phố, như trong câu "Thăng Long nghìn năm văn hiến".

Dấu vết dưới lòng đất

Trong một thời gian dài, Hoàng thành thời Lý chủ yếu được biết qua sách. Bước ngoặt đến vào đầu những năm 2000, khi công trình xây dựng nhà Quốc hội mới ở khu 18 Hoàng Diệu buộc phải khảo cổ trước. Các hố khai quật làm lộ ra nhiều lớp văn hóa chồng lên nhau: nền móng kiến trúc, giếng nước, đường cống, vô số gạch ngói và đồ gốm từ thời trước Lý, qua Lý, Trần, đến Lê và Nguyễn. Những viên ngói lợp hình lá đề, đầu rồng bằng đất nung thời Lý cho thấy một kinh đô có kiến trúc tinh xảo hơn nhiều người hình dung.

Phát hiện này dẫn đến một cuộc tranh luận lớn về việc nên bảo tồn khu di tích hay tiếp tục xây dựng. Kết quả là thiết kế nhà Quốc hội được điều chỉnh, một phần khu khảo cổ được giữ lại. Năm 2010, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Khu di sản gồm khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu và những công trình trên mặt đất như Đoan Môn, điện Kính Thiên (phần nền), Hậu Lâu, Cột cờ Hà Nội.

Một nghìn năm và những gì còn lại

Cũng năm 2010, Hà Nội tổ chức Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long với rất nhiều sự kiện, công trình và cả những tranh cãi về chi phí, về các dự án làm vội. Người Hà Nội đến giờ vẫn kể cho nhau nghe về những ngày tháng mười năm ấy, khi phố xá kín cờ và người.

Ngay gần Hồ Gươm có tượng đài Lý Thái Tổ, khánh thành nhân dịp này. Buổi sáng sớm, quảng trường quanh tượng là nơi các bà tập dưỡng sinh, thanh niên trượt patin, trẻ con chạy nhảy. Ít người dừng lại đọc bia, nhưng ai cũng biết ông vua đứng đó là người đã chọn đất này.

Quyết định năm 1010 có thể đã được nhìn quá lãng mạn, như thể một nhà vua sáng suốt nhìn thấu nghìn năm. Thực tế, Lý Thái Tổ là một chính trị gia khôn ngoan cần một kinh đô cho triều đại mới, và ông đã chọn đúng. Các triều Lý, Trần, Lê đều đóng đô ở đây. Ngay cả khi nhà Nguyễn đặt kinh đô ở Huế, Hà Nội vẫn là trung tâm lớn nhất miền Bắc, và từ năm 1945 trở thành thủ đô của nước Việt Nam hiện đại.

Nếu có dịp đến Hà Nội, bạn thử dành một buổi sáng ở Hoàng thành, đứng bên mép hố khảo cổ 18 Hoàng Diệu, nhìn những lớp nền gạch chồng lên nhau qua các thế kỷ. Rồi tự hỏi: nếu năm ấy đoàn thuyền không rời Hoa Lư, thì thành phố bạn đang đứng sẽ trông ra sao?