Múa rối nước: sân khấu sinh ra từ ao làng

Đèn tắt. Tiếng trống chèo nổi lên, rồi từ sau tấm mành tre, một con rồng vàng trồi khỏi mặt nước, phun nước thành vòi, lượn một vòng quanh ao rồi lặn mất. Trẻ con ở hàng ghế đầu ré lên vì bị nước bắn vào áo. Bạn nhìn kỹ mặt nước đen sẫm, không thấy dây, không thấy tay người, chỉ thấy những con rối bằng gỗ cứ thế đi lại, cày bừa, đánh nhau, nhảy múa như có hồn.

Đó là múa rối nước, một loại hình sân khấu mà người ta khó tìm thấy ở nước nào khác. Nó không sinh ra trong cung đình hay nhà hát, mà ở những cái ao làng giữa đồng bằng sông Hồng.

Sân khấu là cái ao làng

Hãy hình dung một làng lúa Bắc Bộ ngày xưa. Làng nào cũng có ao, có đầm, nước ngập quanh năm. Mùa nông nhàn, sau khi gặt xong hay dịp hội làng đầu xuân, người ta cần một trò vui chung cho cả làng. Mặt ao trở thành sân khấu, và mặt nước giải quyết một bài toán kỹ thuật mà rối cạn không làm được: nó che hết cơ chế điều khiển bên dưới.

Không ai biết chính xác múa rối nước ra đời năm nào. Dấu tích thường được nhắc đến nhất là tấm bia ở chùa Long Đọi Sơn, tỉnh Hà Nam cũ, dựng năm 1121 thời nhà Lý. Văn bia mô tả một buổi trình diễn mừng thọ vua, trong đó có cảnh rùa vàng nổi trên mặt nước và các con rối múa hát. Các nhà nghiên cứu coi đây là bằng chứng rằng từ thời Lý, rối nước đã đủ tinh xảo để diễn trước triều đình. Còn nó có từ bao lâu trước đó ở các làng thì vẫn là câu hỏi để ngỏ.

Thủy đình, tấm mành và người đứng trong nước

Trung tâm của sân khấu rối nước là thủy đình, một ngôi nhà nhỏ dựng giữa ao, mái cong lợp ngói hoặc lá, trông như một mái đình thu nhỏ. Mặt trước buông tấm mành tre. Khán giả ngồi trên bờ, nhìn ra ao, chỉ thấy mái đình, tấm mành và mặt nước phía trước.

Phía sau tấm mành là các nghệ nhân. Họ đứng ngâm mình trong nước, có khi đến ngang bụng, ngang ngực, tay cầm sào điều khiển con rối luồn qua dưới mành ra ngoài sân khấu. Họ không nhìn rõ con rối của mình, chỉ thấy qua khe mành, và phải nghe nhạc, nghe tiếng hô của trưởng trò để phối hợp với nhau. Ngày xưa, diễn vào mùa xuân, nước ao còn lạnh, đứng hàng giờ như vậy là chuyện cực nhọc thật sự. Người làng vẫn kể các cụ trùm phường uống chút rượu cho ấm người trước khi xuống nước.

Một số làng có thủy đình xây cố định bằng gạch, đá giữa ao trước đình làng. Những nơi khác dựng tạm bằng tre, nứa, hết hội thì dỡ đi. Ở các nhà hát hiện đại, thủy đình được dựng lại trên một bể nước lớn, nhưng vẫn giữ nguyên mái cong và tấm mành.

Con rối gỗ và hai kiểu máy

Con rối nước thường được tạc từ gỗ sung, một loại gỗ nhẹ, xốp, nổi tốt và dễ đục. Sau khi tạc, con rối được phủ sơn ta và sơn màu nhiều lớp để chống nước, nên rối nước có màu sắc rất tươi, bóng loáng dưới ánh đèn. Mỗi con rối gồm hai phần: phần thân trên mặt nước mà khán giả nhìn thấy, và phần bệ chìm dưới nước, nơi gắn bộ máy điều khiển.

Người trong nghề chia cách điều khiển thành hai loại chính. Máy sào dùng một cây sào dài bằng tre hoặc gỗ, đầu sào gắn vào bệ con rối, nghệ nhân đẩy, kéo, xoay sào để con rối tiến lùi, quay đầu. Máy dây dùng hệ thống dây căng qua các cọc dưới nước, cho phép con rối di chuyển từ xa hoặc biến hoá nhanh. Bên trong thân rối còn có những cơ cấu nhỏ để tay vung lên, đầu gật, miệng há, hay con rồng phun nước, phun lửa.

Nghe thì đơn giản, nhưng điều khiển một con rối nặng vài ký ở đầu một cây sào dài, dưới nước, mà làm nó cúi chào cho duyên dáng, là việc phải tập nhiều năm. Một màn múa rồng hay đua thuyền có thể cần nhiều nghệ nhân phối hợp, sai một nhịp là các con rối đâm vào nhau.

Chú Tễu, người dẫn chuyện cởi trần

Nếu múa rối nước có một ngôi sao, đó là chú Tễu. Tễu là một chú bé, hay một anh nông dân, đầu để chỏm, mặt tươi cười, bụng phệ, cởi trần, chỉ đóng khố. Tễu thường ra mở màn, chào khán giả, giới thiệu tiết mục, và chen vào giữa các trò để pha trò, bình phẩm.

Giọng của Tễu là giọng người nông dân thẳng tính, hay châm chọc thói hư tật xấu trong làng: anh lý trưởng hách dịch, ông thầy bói nói dối, người lười biếng. Vì thế Tễu được nhiều người coi là tiếng nói của dân làng trên sân khấu. Một số nhà nghiên cứu cho rằng tên gọi Tễu có gốc từ chữ "tếu", nghĩa là vui đùa, nhưng chuyện này chưa có kết luận chắc chắn.

Ngoài Tễu, kho tiết mục của các phường rất gần với đời sống nhà nông: cày ruộng, cấy lúa, tát nước, câu ếch, cáo bắt vịt, đánh đu, đua thuyền, múa lân, múa rồng, múa phượng. Có cả tích lịch sử như Lê Lợi trả gươm cho rùa thần ở hồ Hoàn Kiếm, hay cảnh vinh quy bái tổ khi có người đỗ đạt.

Phường rối và những bí mật giữ trong làng

Ngày xưa, múa rối nước không phải nghề kiếm sống chính. Người diễn là nông dân trong làng, tập hợp thành phường rối, đứng đầu là ông trùm. Họ diễn vào dịp hội, dịp lễ, hoặc được làng khác mời về diễn.

Điều khiến rối nước có không khí bí ẩn là lệ giữ nghề. Cách chế tạo máy, cách điều khiển các trò hiểm được coi là bí mật của phường. Người mới vào phường thường phải làm lễ, thề không tiết lộ ra ngoài. Ở nhiều nơi, nghề chỉ truyền cho con trai, không truyền cho con gái, vì sợ con gái lấy chồng làng khác sẽ mang bí mật đi theo. Mỗi phường vì thế có những trò sở trường riêng mà phường khác không bắt chước được.

Lệ ấy giúp mỗi làng giữ được bản sắc, nhưng cũng làm nhiều trò thất truyền khi người giữ bí quyết qua đời. Đến nửa sau thế kỷ XX, nhiều phường đã nhạt dần, rồi được các nhà nghiên cứu và nghệ nhân tìm về phục dựng. Hai cái tên hay được nhắc đến là phường rối nước Đào Thục ở huyện Đông Anh, Hà Nội, và phường Nguyên Xá ở Thái Bình, đều là những phường lâu đời vẫn còn biểu diễn.

Nhà hát Thăng Long và cách xem cho đã

Phần lớn du khách gặp rối nước lần đầu ở Nhà hát Múa rối Thăng Long, nằm ngay bên hồ Hoàn Kiếm. Mỗi ngày nhà hát diễn nhiều suất, mỗi suất chừng năm mươi phút, gồm hơn chục tích trò ngắn. Bên cạnh bể nước là dàn nhạc dân tộc chơi trực tiếp: trống, mõ, sáo, đàn bầu, đàn nhị, cùng các nghệ sĩ hát chèo lồng tiếng cho con rối. Nếu không hiểu tiếng Việt cũng không sao, vì câu chuyện chủ yếu kể bằng hình ảnh và âm nhạc.

Vài kinh nghiệm nhỏ. Mua vé trước, nhất là mùa cao điểm và cuối tuần, vì các suất tối hay kín chỗ. Ngồi vài hàng đầu thì thấy rõ chi tiết con rối, nhưng chuẩn bị tinh thần bị nước bắn vào. Cuối buổi, các nghệ nhân thường vén mành bước ra chào, người vẫn còn ướt sũng, và đó là lúc bạn hiểu ra mình vừa xem một màn trình diễn vất vả cỡ nào.

Còn nếu có thời gian, hãy tìm về một hội làng đầu xuân có diễn rối nước ngoài trời. Ở đó không có ghế đánh số hay máy lạnh, chỉ có cái ao, mái thủy đình rêu phong, đám trẻ con chen chân trên bờ và tiếng trống vọng ra cánh đồng. Thử đứng xem một buổi như vậy, rồi so với nhà hát, bạn sẽ biết mình thích phiên bản nào hơn.