Quan họ Bắc Ninh: nghe thế nào cho ra vang, rền, nền, nảy

Ngày mười ba tháng Giêng âm lịch, trên đồi Lim, những liền chị mặc áo mớ ba mớ bảy, đội nón quai thao, ngồi trên chiếc thuyền gỗ giữa ao đình. Đối diện là các liền anh khăn xếp, áo the, tay cầm ô. Không có nhạc đệm, không có micro ở những canh hát cổ, chỉ có giọng người vang qua mặt nước. Bên này hát một câu, bên kia phải đối lại đúng giọng, đúng lề lối. Người xem đứng chật bờ ao, có người thuộc lời hát theo, có người chỉ lặng nghe. Đó là quan họ, lối hát đã làm nên tên tuổi của vùng Kinh Bắc.

Quan họ là gì

Quan họ là dân ca của vùng Kinh Bắc xưa, nay chủ yếu thuộc tỉnh Bắc Ninh, bao gồm cả vùng Bắc Giang cũ sau đợt sáp nhập năm 2025. Theo hồ sơ trình UNESCO, có 49 làng quan họ gốc nằm hai bên bờ sông Cầu. Năm 2009, dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Điểm cốt lõi của quan họ là hát đối đáp giữa nam và nữ. Một bọn liền anh của làng này hát đối với một bọn liền chị của làng kia. Mỗi bọn thường có hai người hát chính, gọi là giọng dẫn và giọng luồn, hát cùng nhau thành một bè. Bên này hát câu gì, bên kia phải đáp lại bằng một câu cùng giọng, tức cùng làn điệu, nhưng lời khác. Ai không đối được coi như thua.

Kết chạ: tình bạn giữa hai làng

Quan họ gắn với một tục lệ đặc biệt gọi là kết chạ, hay kết nghĩa. Hai làng quan họ kết nghĩa anh em với nhau, và các bọn quan họ của hai làng thường xuyên qua lại thăm nhau, hát đối với nhau trong lễ hội, ngày Tết, hoặc những dịp hiếu hỉ.

Vì quan hệ kết chạ, nam nữ trong hai làng coi nhau như anh chị em, nên theo lệ cổ, họ không được lấy nhau. Điều này tạo nên một nét đặc biệt trong lời quan họ: rất nhiều tình cảm thương nhớ, quyến luyến, nhưng thường là thứ tình cảm giữ ý, không trọn vẹn. Người ta gọi đó là tình bạn quan họ, có khi kéo dài cả đời.

Người ơi người ở đừng về
Người về em vẫn khóc thầm
Đôi bên vạt áo ướt đầm như mưa

Câu hát giã bạn ấy, thường cất lên lúc chia tay sau một canh hát, cho thấy rõ tâm trạng của quan họ: quyến luyến mà không giữ được.

Vang, rền, nền, nảy

Người sành quan họ thường nói đến bốn yêu cầu của kỹ thuật hát: vang, rền, nền, nảy. Vang là giọng phải âm vang, bay xa. Rền là kéo dài, ngân rung đều. Nền là giọng chắc, đầy đặn, có độ đằm. Nảy là chỗ nhấn, nảy hạt, tạo điểm nhấn trong câu hát.

Quan họ còn có nhiều tiếng đệm, tiếng lót như "i hi", "ư hư", "a ha", chen giữa lời. Người nghe lần đầu có thể thấy rối, nhưng những tiếng đệm ấy giúp câu hát mềm mại, uyển chuyển, và giúp người hát có chỗ để nhấn nhá, luyến láy.

Vì không có nhạc đệm trong lối hát cổ, hai người hát chính phải hòa giọng thật khớp. Giọng dẫn đi trước, giọng luồn bám theo, đan vào nhau sao cho nghe như một. Đây là kỹ năng phải tập luyện nhiều năm.

Hát canh và hát hội

Có hai không gian chính để hát quan họ.

Hát canh là hát trong nhà, thường vào ban đêm, khi bọn quan họ làng này sang thăm làng kết chạ. Chủ nhà mời trầu, mời nước, rồi hai bên ngồi hát với nhau đến khuya, có khi đến sáng. Một canh hát có trình tự riêng: mở đầu bằng những bài mời, giữa canh là những bài hát đối nhiều làn điệu, và kết thúc bằng những bài giã bạn. Hát canh được coi là lối hát quan họ chuẩn mực nhất.

Hát hội là hát trong lễ hội, ở sân đình, sân chùa, trên đồi, trên thuyền. Hội Lim vào ngày mười ba tháng Giêng là lễ hội quan họ nổi tiếng nhất. Ngoài ra còn nhiều hội làng khác vào mùa xuân ở các làng quan họ gốc.

Trang phục và lề lối

Liền chị quan họ mặc áo mớ ba mớ bảy, tức mặc nhiều lớp áo tứ thân chồng lên nhau, để lộ các màu ở cổ. Đầu đội khăn mỏ quạ, tay cầm hoặc đội nón quai thao. Liền anh mặc áo the, đội khăn xếp, cầm ô. Bộ trang phục ấy phản ánh vẻ thanh lịch của người Kinh Bắc xưa.

Quan họ cũng rất coi trọng cách ứng xử, gọi là lề lối quan họ. Người quan họ xưng hô nhã nhặn, mời trầu khéo léo, đón tiếp bạn chu đáo. Miếng trầu têm cánh phượng là biểu tượng quen thuộc của sự hiếu khách ấy, và bài "Mời trầu" là một trong những bài hát mở đầu phổ biến.

Quan họ cổ và quan họ mới

Ngày nay có hai cách hát quan họ song song. Quan họ cổ giữ lối hát không nhạc đệm, theo lề lối truyền thống, do các nghệ nhân ở các làng gốc truyền dạy. Quan họ mới, hay quan họ biểu diễn, được dàn dựng trên sân khấu, có dàn nhạc đệm, có khi có cả múa phụ họa. Nhiều bài quan họ nổi tiếng với khán giả cả nước như "Người ơi người ở đừng về", "Ngồi tựa mạn thuyền", "Trống cơm" được biết đến qua lối biểu diễn này.

Hai cách hát có mục đích khác nhau. Quan họ biểu diễn giúp nhiều người biết đến quan họ. Quan họ cổ giữ lại tinh thần đối đáp, giao lưu giữa các làng. Nhiều nhà nghiên cứu lo ngại rằng nếu chỉ còn quan họ sân khấu, phần quan trọng nhất của di sản này sẽ mất.

Ở các làng quan họ gốc, nhiều câu lạc bộ đã được lập ra để truyền dạy cho trẻ em. Các nghệ nhân lớn tuổi ngồi dạy từng câu, từng tiếng đệm, theo lối truyền khẩu xưa. Đây có lẽ là cách bền vững nhất để quan họ cổ còn được hát tiếp.

Nghe quan họ lần đầu

Nếu bạn muốn nghe quan họ, hãy thử đến hội Lim vào tháng Giêng, hoặc ghé các làng quan họ gốc như Diềm, Bịu, Lim vào dịp lễ hội. Ở thành phố Bắc Ninh còn có các buổi biểu diễn quan họ định kỳ cho khách.

Còn nếu chỉ nghe được qua tai nghe, hãy tìm một bản hát quan họ cổ không nhạc đệm, do hai nghệ nhân lớn tuổi hát. Đừng cố hiểu hết lời ngay. Hãy để ý cách hai giọng đan vào nhau, những tiếng "i hi" ngân dài, và cái chỗ nảy hạt ở cuối câu. Rồi nghe tiếp một bài giã bạn. Bạn sẽ hiểu vì sao người Kinh Bắc có thể ngồi hát với nhau đến sáng mà vẫn chưa muốn về.