Ruộng bậc thang Mù Cang Chải: đọc một năm trên sườn núi

Đứng trên một sườn đồi ở xã La Pán Tẩn vào cuối tháng chín, bạn sẽ thấy cả thung lũng như được tô bằng nhiều lớp màu: vàng óng ở những thửa lúa đã chín, xanh non ở những thửa chín muộn, nâu sẫm ở bờ ruộng và mái nhà. Những đường cong ruộng bậc thang uốn theo sườn núi, lớp này nối lớp kia, chạy từ chân thung lên gần đỉnh đồi. Nhìn từ xa, tưởng như ai đó đã vẽ đường đồng mức của bản đồ địa hình lên mặt đất thật.

Đó là Mù Cang Chải, vùng núi cao phía Tây của tỉnh Yên Bái cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Nơi đây có những cánh ruộng bậc thang được nhiều người coi là đẹp nhất Việt Nam.

Ruộng trên núi: lời giải cho địa hình dốc

Mù Cang Chải nằm ở độ cao trung bình khá lớn, nằm giữa dãy Hoàng Liên Sơn và các dãy núi phía Tây Bắc. Địa hình gần như toàn đồi núi dốc, rất ít đất bằng. Muốn trồng lúa nước ở đây, con người phải tạo ra đất bằng trên sườn núi.

Cách làm là đào và đắp sườn đồi thành từng bậc nhỏ nằm ngang, mỗi bậc là một thửa ruộng. Bờ ruộng giữ nước, nước được dẫn từ khe suối trên cao xuống qua hệ thống mương nhỏ, chảy từ thửa trên xuống thửa dưới. Đất ở mỗi bậc được giữ lại thay vì trôi theo mưa xuống chân núi.

Ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải chủ yếu do người Mông tạo dựng qua nhiều thế hệ. Người Thái ở vùng thung lũng thấp hơn cũng có truyền thống làm ruộng nước lâu đời. Không có máy móc, mọi công việc từ đào đất, đắp bờ, dẫn nước đều làm bằng tay, bằng cuốc, với sức người và trâu. Mỗi thửa ruộng là kết quả của nhiều năm công sức, và được truyền từ đời này sang đời khác.

Một năm của ruộng bậc thang

Ruộng bậc thang đẹp quanh năm, nhưng mỗi mùa một vẻ khác nhau, và người hiểu nhịp mùa vụ sẽ chọn được thời điểm mình thích.

Mùa nước đổ thường vào khoảng tháng năm, tháng sáu. Khi những cơn mưa đầu mùa về, người dân dẫn nước vào ruộng để chuẩn bị cấy. Lúc này các thửa ruộng như những tấm gương xếp tầng, phản chiếu bầu trời và mây. Buổi chiều nắng xiên, mặt nước ánh lên, đường bờ ruộng hiện rõ nhất. Nhiều nhiếp ảnh gia cho rằng đây mới là mùa đẹp nhất, vì ruộng lộ rõ hình khối.

Mùa lúa xanh kéo dài qua mùa hè. Cả thung lũng chuyển sang màu xanh mướt, đậm nhạt theo thời gian cấy.

Mùa lúa chín thường rơi vào khoảng cuối tháng chín đến đầu tháng mười, tùy năm và tùy độ cao. Đây là mùa đông khách nhất. Ruộng ở thấp chín trước, ruộng ở cao chín sau, nên có những tuần cả sườn đồi mang nhiều sắc độ từ xanh đến vàng.

Sau mùa gặt, ruộng để trống, đất nâu và rơm rạ phơi trên bờ. Mùa đông lạnh và nhiều sương mù. Ít khách đến, nhưng nếu thích vẻ hoang sơ và yên tĩnh, đây cũng là lúc thú vị.

Những điểm ngắm quen thuộc

Ruộng bậc thang trải ở nhiều xã của Mù Cang Chải. La Pán Tẩn có đồi Mâm Xôi, một quả đồi tròn với ruộng uốn quanh như những vòng tròn đồng tâm, trông giống một mâm xôi đặt giữa thung lũng. Đây là một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của vùng. Chế Cu Nha và Dế Xu Phình cũng có những thửa ruộng đẹp, dễ ngắm từ trên đường.

Trên đường lên Mù Cang Chải từ phía Nghĩa Lộ, bạn sẽ đi qua Tú Lệ, thung lũng nổi tiếng với gạo nếp và cốm. Sau đó là đèo Khau Phạ, một trong những con đèo dài và hiểm trở ở miền Bắc. Khau Phạ trong tiếng Thái được giải thích là "sừng trời". Đèo cũng là nơi tổ chức các sự kiện bay dù lượn vào mùa lúa chín, khi người chơi bay trên những cánh ruộng vàng.

Một phần ruộng bậc thang Mù Cang Chải đã được Nhà nước xếp hạng là di tích quốc gia ở hạng mục danh lam thắng cảnh, giúp vùng này được chú ý bảo tồn hơn.

Người Mông và đời sống trên ruộng

Phần lớn cư dân Mù Cang Chải là người Mông. Đi dọc các bản, bạn sẽ thấy phụ nữ Mông mặc váy xòe nhiều nếp, trẻ con chạy trên bờ ruộng, những ngôi nhà gỗ thấp mái nằm rải rác trên sườn đồi. Ngoài lúa, người dân còn trồng ngô, đậu, lanh trên nương, chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà.

Với người làm ruộng, những cánh đồng ấy trước hết là kế sinh nhai, không phải phong cảnh. Một năm thường chỉ trồng được một vụ lúa vì khí hậu lạnh. Lúa được thu hoạch bằng tay, đập lấy hạt ngay trên ruộng, rồi gùi về nhà. Công việc nặng nhọc, và cuộc sống ở vùng cao vẫn còn nhiều khó khăn.

Du lịch mang lại thu nhập mới qua homestay, dịch vụ dẫn đường, xe ôm, bán đồ thủ công. Nhưng cũng có những lo ngại: xây dựng tự phát làm hỏng cảnh quan, rác thải, và việc một số thửa ruộng bị bỏ hoang hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng.

Không chỉ có Mù Cang Chải

Mù Cang Chải nổi tiếng nhất, nhưng ruộng bậc thang có mặt ở nhiều vùng núi phía Bắc. Ở Sa Pa có những thung lũng Mường Hoa, Tả Van với ruộng của người Mông, người Dao, người Giáy. Ở Hoàng Su Phì, vùng Hà Giang cũ, ruộng bậc thang của người Nùng, người Dao, người La Chí nằm trên những sườn núi rất dốc. Ở Y Tý có ruộng của người Hà Nhì, thường chìm trong mây. Mỗi vùng có hình khối ruộng, mùa vụ và cảnh quan riêng, nên những người mê ruộng bậc thang thường đi nhiều nơi để so sánh.

Đi Mù Cang Chải cho đúng cách

Đường từ Hà Nội đến Mù Cang Chải khá xa, thường mất nhiều giờ ngồi xe, qua đèo dốc. Nhiều người chọn đi xe khách đến thị trấn rồi thuê xe máy hoặc xe ôm địa phương để đi các bản. Nếu tự lái, bạn cần kinh nghiệm đi đường đèo và nên tránh đi vào buổi tối hoặc khi có sương mù dày.

Khi đến, hãy đi bộ trên bờ ruộng cẩn thận, không giẫm vào lúa, không ném rác. Hỏi trước khi chụp ảnh người dân, đặc biệt là trẻ em. Nếu ở homestay, bạn có thể hỏi chủ nhà về mùa vụ, về cách dẫn nước, về những món ăn như cơm lam, thịt trâu gác bếp, rượu ngô.

Và nếu có thể, hãy dậy sớm một buổi, đứng trên một con dốc nhìn sương tan dần khỏi thung lũng. Khi những thửa ruộng đầu tiên hiện ra trong nắng, bạn sẽ hiểu vì sao người ta sẵn lòng đi cả ngày đường chỉ để nhìn thấy cảnh tượng này.